Transcribed by Carolus Raeticus




This Key, published in 1885, is meant to accompany G. G. Bradley's (1821-1903) revision of T. K. Arnold's (1800-1853) Latin textbook "A Practical Introduction to Latin Prose Composition." A 1908-edition (Longmans, Green & Co., London) of the textbook can be found at

I transcribed a scanned version of the following print edition of the Key:

Title: "Key to Arnold's Latin prose composition /​ revised by George Granville Bradley."

Author(s): George Granville Bradley (1821-1903), Thomas Kerchever Arnold (1800-1853)

Published: London : Rivingtons, 1885.

Changes made by the transcriber and references to page numbers in the textbook are indicated in Transcriber's footnotes, e.g. "[TR1]". A "Table of Contents" has been added, as well.

Carolus Raeticus, 10 January 2016 [this version: 13 March 2018]







Supplementary Exercises


1. Ego populi Romani suffragiis consul (7) sum factus, tibi (5) ab (8, a.) hostibus humani generis favetur.
2. Tres jam dies (9, a.) obsessum erat oppidum, quarto die expugnatum est.
3. Tres ad te (6) nuntios mense Januario misi.
4. Si tibi parebitur, parcetur mihi.
5. Ager ille ab hostibus ferro et igni vastatus erat.
6. Mihi invidetur, tu vero contemneris.
7. Favet fortuna fortibus (5), felicibus interdum invidet.
8. Quum ad urbem prima luce pervenisset (14) principes arcessivit.
9. Tibi ego nunquam nocui, mihi vero semper invidisti et amicos meos odisti.
10. Quo (Intr. 58) (or quibus or qua re) audito, (or quod cum audivisset,) tres horas constitit, meridie vero rursus iter incepit.[TR1]
11. Haec locutus (14, a.) porrectā dexterā viam ei (6, and see 243) monstravit.

Great care should be taken to correct and explain such mistakes in this Exercise as violate the preceding rules. No advance should be made till it can be done correctly, and the constructions explained.
Some attention should also be paid to the order, so far at all events as to disallow mere English order. Attention might be called to the inversion of the order in 4 and 7 (Intr. 107); to the juxtaposition of tibi and ego in 9 (Intr. 106).
1. Difference between inimicus and hostis?
2. Why could not nunc be used?—never used out of past time; obsidebatur would be more idiomatic Latin (see 181).
4. Why future for are obeyed?—loose anticipative sense of English future: I will come to-morrow if I can; si potero (190).
7. Meaning of felix?—not "happy" (beatus), but "lucky," "fortunate."
10. Place of vero? (see Intr. 98.)

[TR1] "Quo (Intr. 58)," → "Quo (Intr. 58)".


1. Omnium ego civium suffragiis rex sum factus (or totius or universi populi...).
2. Ad summos magistratus in civitate sua (or in patria) pervenit.
3. Urbium strepitum odi, rus mihi semper est gratissimum.
4. Hunc agrum majores nostri armis adepti sunt.
5. Totus tum orbis terrarum (or omnes tum gentes) populi Romani imperio parebat.
6. Diu is regnavit; regnum autem (541, Obs.) quod vi adeptus erat, cum summo civium emolumento obtinuit.
7. Orator fuit praeclarissimus, quem (Intr. 58) omnes maxime admirabantur (184).
8. Omnibus ille civibus carissimus fuit, semper enim omnia pro (6) republica (patria) facere voluit.
9. Vulnus mortiferum pro patria pugnans accepit.
10. Tandem conticuit, multa ac diu dixerat.
11. Puer regnum excepit, rex ad summam gloriam pervenit.
12. Jam ab omni vi tutus erat, haudquaquam tamen ab Hannibale securus.
13. Ad patris ille gloriam nunquam pervenit, sed omia quae turpia erant semper oderat.
14. Patriae interitum praedixit.

1. Ego may be inserted side by side with omnium; it is not necessary, cf. 334, iii.; natio would be wrong (see on 6).
2. Sua emphatic (11, c) = "native;" the word patria is more common in speeches and poetry than in plain narrative.
4. Majores (sc. natu) lit. "our elders," a metaphor for "ancestors;" patres is never used as "fathers" in the Bible. Armis better than ferro, which would be rather poetical here; ense or gladio would mean "by a single sword."
6. Is, not necessary—would be used if the name had been given in the last sentence; ille would be more emphatic; "that king;" why not coronam or diadema? an Eastern metaphor which comes to us from the Bible; civium best here for "the nation," as the people of whom the nation consisted are meant. Why not natio?—not used of a civilised state.
7. Why not famosus? Instances should be given of its use and meaning.
8. "Ready" here = "willing," rather than "prepared." Why not fatalis? Give instances of its real meaning.
11. Explain this use of puer, senex, etc. (see 63) = in boyhood, old age; used as an adverbial phrase of time.
12. Find instances of use of securus; ab, "on the side of," a dextra, etc.
13. Ille may be used for emphasis in contrast with "his father" (339). Why not vilia? Find its true meaning.
14. Why not ruina?—properly the fall of a building.
With words such as securus, vilis, famosus, fatalis, etc., it is well to learn by heart some line or lines from Virgil or Horace that will fix their true meaning on the memory.


1. Pacem omnes desiderabamus, bellum enim longum (or diutĭnum) ac cruentum gesseramus.
2. Urbem tandem octo jam menses obsessam dediderunt.
3. Pacem otiumque optat, quae adepturus est nunquam.
4. Omnes (16, b.) bellum expectant, sed Di Immortales pacem nobis quam optamus largientur.
5. Tum ad (6) amicos conversus frustra eos suspicere conatus est.
6. Amicos circumspexit, sed omnes eum, quos circumspiciebat, deseruerant.
7. Hostes, effusi portis, militibus nostris immiscebantur.
8. Multitudo, quae mane convenerat, ante meridiem dilapsa est.
9. Multa de montibus volvebantur saxa, unusque e ducibus nostris ingenti mole ictus mortiferum vulnus accepit.
10. Funesto illo die te ego (334, iii.) desideravi, sed ruri aberas.
11. Multitudo maxima congregata erat, et jam exulum reditum expectabat.

1. We all = "all of us," which is never nostr\ûm omnes, but nos omnes (if the pronoun is expressed, see 297). Ac, how different from et? = "ay, and a bloody one" (page 14, note).[TR1] Cruentus, why not sanguineus?sanguis denotes blood within the veins, etc., cruor blood as shed.
2. Jam often inserted in reckoning past time.
3. Why que?—two ideas form one whole (p. 14, n.).[TR2] Note common meaning of part. in rus; likely or destined to. Place of nunquam (Intr. 92).
4. "Heaven," if out of a modern speech, would be Deus: otherwise Di, as the Romans believed in many Gods; coelum is "the sky." Optamus, properly "desire much;" not to be used if literal prayer, entreaty, is meant.
5. Frustra, how different from nequidquam? (see Vocab.)
6. Why imperfect in second verb?—was looking for; continuous and descriptive; represents him as doing it; does not merely say he did it (183, 184).
7. Nostris alone would do; nostri often used for "our men."
8. The verb icere not common except in participle.
10. Why not fatalis? (destined by fate); why not abfuisti? aberas, "you were at that time."
11. Why not vasta?—it never means merely "vast," but "desolate," or some other meaning besides size.

[TR1] Footnote "Latin has..." to 57.
[TR2] Footnote "Latin has..." to 57.


1. Si tu exercitusque valetis, bene est.
2. Et ego et tu multa pro patria bella gessimus.
3. Galli ante finem aestatis a Caesare victi sunt.
4. Grex postero die incolumis rediit.
5. Nec tu hoc unquam nec frater tuus fecistis (or fecit).
6. Civium meorum magna pars eo tempore (or tum) exulabat.
7. Et ego et tu populi Romani suffragiis ac beneficio consules facti sumus.
8. Ego civibus meis, tu Gallis pepercisti.
9. His constitutis rebus, tertio die domum rediit.
10. Clitus ab Alexandro gladio interfectus est.
11. Multos tibi ac patri tuo honores decrevit populus senatusque Romanus.
12. Hoc omnis nostri laboris praemium neque ego neque tu expectaveramus.

1. Why que?—they are looked on as forming a whole (p. 14, note).[TR1]
2. Why pro? (see 6.)
3. Why a Caesare? (8.)
4. Case of die? (9), of incolumis? it is part of the predicate, rediit acting as in some degree a link verb (Intr. 50).
5. Note that fecisti might be used, if placed near tu (29).
6. Eo tempore, adverbial phrase (see Intr. 19). Meaning of imperfect tense—time contemporaneous with some past event (183).
7. Note, we might say "people of Rome;" adjective always used in such phrases in Latin (58); Romae populus would have no meaning, or rather would mean "the people at Rome."
8. Translate "I am spared by my countrymen" (6).
9. How else might "having," etc., be translated? (14.)
10. Explain the two ablatives (8).
11. Ac, why?—"not to you only, but to your father also." The order of the words gives emphasis to the quarter from which the honours came (Intr. 91).

[TR1] Footnote "Latin has..." to 57.


1. Multa se bella gessisse respondit, et jam pacem otiumque desiderare.
2. Peccasse se negat.
3. Et te et fratrem tuum valere respondit.
4. Hostem mox urbem oppugnaturum esse intellexit.
5. Negat Caesarem leges violaturum esse.
6. Locum tibi placere manifestum est.
7. Same, with fuit (erat).
8. Locum tibi placuisse manifestum fuit (erat).
9. Credidit Pompeius cives suos esse secuturos omnes.
10. Negabant (negavere) milites se contra patriam atque leges arma sumpsisse.
11. Viros fortes laboribus exerceri memento.
12. Milites proximo se anno libenter oppidum oppugnaturos fuisse, sed jam otium sperare, responderunt.
13. Quum ad (in) castra rediisset, se hostium aciem praetervectum esse et eorum ducem convenisse dixit.

Pains should be taken to point out the peculiar idiom of Latin in never using a conjunction after verba sentiendi, etc. The difference between this and English, French, German, and even Greek, may be pointed out, as also between classical and later Latin, such as the Vulgate, where quod, and even quia and quoniam, are used for "that." "Amen dico vobis quia unus e vobis me traditurus est."
1. "Now," why not nunc? "Sigh for," note metaphor (17).
3. Why not valuisse? Great care should be taken to explain this tense, as also placere in 7, etc. (see 35, and 193, i.).
4. Hostem, pl. would be equally good. Difference between oppugno and obsideo?—both instances of 24. Intellexit, not percepit; other instances (19) might be asked for.
5. "Break," metaphor so common in English that we forget it is a metaphor; rumpere much rarer in Latin.
6. Tibi, explain dative (see 5).
7. "Was," difference between fuit and erat?fuit simple fact; erat "was at that time" (183).
8. Placuisse, explain tense; perhaps it no longer pleased them (see 35).
9. Note order: P.'s belief is emphasised, as also is omnes (Intr.). Why se? what would eum (another person already mentioned) or illum (that other person) mean?
10. Negabant, either "were at that time denying," or "kept denying;" negavere simply "denied." The English may mean either according to the context; "their" need not be expressed (11, c.).
11. Why not a laboribus? (8.) Viros: difference between vir and homo?—"man" v. "human being" (p. 153, note 3).[TR1]
12. Proximo, case? (9), literal meaning?—"nearest," sometimes used for next following. "Would have" (see 36). What would esse mean? Sperare, why "for" omitted? (23); explain tense.
13. "Having," etc., why not reditus? (see 14 and 416.) Why not castris? (6.) Difference between ad and in? (331, 1 and 24); cases governed by in? (330.) Praetervectum sc. equo, sometimes "to sail past," sc. nave; "their," why not suum? (11, e.); convenisse (24).

[TR1] Footnote "Homo is..." to 224, Obs. 2.


1. Solon se insanire simulavit.
2. Simulabo, inquit, me insanire.
3. Se Londinum brevi esse venturum pollicitus est.
4. Te ex sententia esse navigaturum spero.
5. Regnum se mox adepturum esse sperat.
6. Simulabat se furere.
7. Caesar se agrum nostrum ferro et igni esse vastaturum minatus est.
8. Respondit se ex sententia navigasse.
9. Vi se rem esse confecturum juravit.
10. Negat se ante diem quintum domum (9, b.) esse rediturum.
11. Respondit se sororem suam nondum vidisse, sed sperare et eam et virum ejus domi inventurum esse.
12. Speravit exercitus fore jam ut hostium ager ferro et igni vastaretur.
13. Ad summos se honores brevi perventurum esse sperat, quos credo eum consecuturum esse nunquam.
14. Populum tuum (or cives tuos), a crudeli hoste tamdiu vexatum, libertatem suam armis vindicasse gaudeo.
15. Sororem, inquit, meam nondum vidi, sed et eam et virum ejus domi me inventurum esse spero.

1. Furere would mean "in a frenzy of madness;" insanire, "of unsound mind." What difference would simulabat make?—"was pretending at that time."
4. "Have a voyage," a single verb in Latin (see 25); importance of this should be enforced.
5. What three bad mistakes would obtinēre coronam involve? (see 37, 17, and 18.)
11. No occasion to repeat the se from the first clause.
14. Why would natio be wrong?—it answers rather to our "clan" or "tribe," a society of the same race, a division of the same gens; not applied to an organised and civilised community. You would never see natio Romana (Ex. 2. 6). Why not oppressum?opprimo always something sudden; "overwhelm," "surprise," "crush" (see Latin Dict.). Armis, metaphor; gladio never so used.
15. Pains should be taken to enforce this use of inquit; dicit, and ait, etc., should never be allowed with oratio recta; nor inquit with oratio obliqua (see 514, ii.).


1. Malo promissis stare (fidem praestare) quam omnium hominum (16, b.) unus esse divitissimus.
2. Molestus tibi esse incipio.
3. Desinite ergo timidi (or ignavi) esse, et boni cives fieri incipite.
4. Romam (9, b.) statim redire et bonus civis fieri statuit.
5. Videtur Rex fieri noluisse et privatus esse maluisse.
6. (Ab) omni te culpa (264) judicum sententiis liberatum esse dicunt.
7. Quum magistratum petere decrevissem, domum redire et suffragia vestra poscere ausus sum.
8. Liberi mori malumus quam servi vivere.
9. Tradunt eum delatum a civitate et principibus regnum accipere noluisse.
10. Diem jam fatalem adesse apparebat; oppidani vero vel desperare vel se dedere (21, b.) nolebant (or neque tamen oppidani vel ... vel volebant).
11. Se vel fidem fefellisse vel cives decepisse negavit.
12. Decrevit senatus ut legati ad Pyrrhum mitterentur.

1. Promissa is used as a neuter substantive, just as privatus and oppidanus for masc. substantives (5 and 10); for "promises," "things promised" (51, b.). There is of course no passive to polliceor. Fidem praestare, "to keep my word," is equally common. "Richest," the superlative is often made more emphatic by the addition of unus (293, note).
3. Cesso is "I hang back," "am idle;" quote instances. "Patriot," no single word: sometimes patriae, or reipublicae, studiosus. There are many expressions.
6. "Verdict" is pl. in Latin; because many jurymen each gave a sententia; in such cases Latin often uses a pural where we use a singular. Thus "the friendship of many men," multorum hominum amicitiae.
7. "Candidate" as a substantive is candidatus (51, a); it is here part of a verbal phrase (see 25).
8. "Would" is not here the sign of the potential mood; but expresses desire or preference.
9. "Refuse" is generally, not always, to be expressed by nolo, very seldom by recuso, which means rather "I protest against" (see 136, a.). "Tradition" might be fama; but better to turn either as above, or by traditur personally, or memoriae proditum est impersonally, as in 46, a.
10. Fatalis is not "fatal," but "fated," and may be used in either a good or bad sense. Difference between vel ... vel; aut ... aut?vel distinguishes the two less sharply, "whichever you like to name" (Intr. p. 14, note).[TR1]
11. "Broken," metaphor; rupisse would be absurd in Latin.

[TR1] Footnote "Latin has..." to 57.


1. Bonos se sapientesque unquam (e) civitate pulsurum esse negavit (or in exsilium (ex)pulsurum, exacturum, ejecturum).
2. Omnes multa ignoramus.
3. Virtutem ignaviamque inter se contrari-as (or -a, 48, c.) esse dixit.
4. Non a (8, a.) Dictatore ipso, sed senatus-consulto laudabili tecum (8, Obs.) civitate pulsus fuisse videtur.
5. Ab optimatibus desciscere et ad populares se adjungere statuit.
6. Temeritatem et inconstantiam laudand-as (or -a) esse negavit.
7. Adolescens fuit optimus, et amicus mihi fidelissimus; multa mecum illo die de rebus futuris collocutus est.
8. Cum Romam rediisset, omnia pro patre suo se acturum esse pollicitus est.
9. Exercitus ab Hannibale per multos atque invios saltus, trans multa ac latissima flumina, multos ac praealtos montes paludesque pestilentissimas, in hostium fines traductus est.
10. Vix negare audebis honesta interdum cum utilitate pugnavisse.
11. Majores tuos multa ac praeclara ausos esse scio.
12. Multa pollicetur, minatur multa; sed perpauca eum effecturum esse credo.

The rules for these Exercises are unusually numerous, and pains should be taken to master them.
1. Notice how often se (and other monosyllabic words whose position can be easily varied) is inserted between two words, which would naturally come together. Civitate: the preposition is generally omitted in this phrase; the ablative alone is sufficient (264).
2. Ignoro is a transitive verb, and includes four parts of speech in English—"I am ignorant of" (25).
3. Virtus is used in this sense even in prose. Cf. the Greek ἀρετή, the word vir; fortitudo would be equally good; ignavia, properly "slothfulness," but often used thus.
4. Why not videtur and pulsum? (see 43.) Why not apparet? (46, c.) Why a ("by") in one case and not in the other? (8.)
5. Note inf. with statuit (see 45); "join," what would populares jungere mean? (cf. 20, 21.)
6. Laudanda would do also; more common when genders are different (see 48, b., c.).
7. Note superlative, why rebus futuris? (see 52); "had conversation" (see 25).
8. "Having returned," why this construction? (see 14). Why Romam? (see 9, b.)[TR1]
9. Notice carefully the rule as to multi (56); also different meanings of "country" (16, a.)
10. Honestatem might be used for honesta; but why not utilibus for utilitate? might be masc. (see 52).
11. What would patres mean?—"the last generation" (51, note, and note above, Ex. 2. 4). Why may "enterprises" be omitted? (see 52 and 54.)[TR2]
12. For place of minatur see Intr. 107.

[TR1] "see 9, b.)" → "(see 9, b.)".
[TR2] "51, note" → "(51, note".


13. Tu (11, b.), inquit (40), de rebus (52) praeteritis cogitabas, ego futura praedicere conabar; jam et me et te errasse intellego.
14. Se ab his fratribus, inimicissimis suis (or sibi in.), regno ac patria (ex)pulsum narrat; iniquissimis eos edictis et decretis omnes bonos cives (or optimum quemque, see 375) omnes sapientes (or sapientissimum quemque) insectari; nullius bonis aut famae parci, divites juxta ac pauperes vexari.
15. Multa ab avo tuo praeclarissime (or gravissime) dicta perscripturum me spero (or multa avi tui et praeclarissima dicta, see 55).
16. Haec, inquit, majores nostri sequebantur (184), haec sperabant, haec posteris tradiderunt (187).
17. Multa ab eo praeclare facta esse constat (or multa ejus ac praeclara fuisse facta constat).
18. Te pauca locutum esse, multa cogitasse gaudeo (487, Obs.).
19. Permultae naves onerariae multis maximisque tempestatibus proxima hieme vel quassatae demersaeque vel in terram ejectae esse dicuntur (or permultas ... dicunt, see 43, 44).

Jam is "by," nunc "at, this time:" "now" often expresses either. Avoid using percipio for "I perceive;" use either intellego, sentio, or video.


1. Rerum alienarum procurationem semper esse molestissimam (or -um, 48, d.) dixit.
2. In hoc omnium pavore primus se recepit frater tuus.
3. Legibus, inquit, juvenis parebam (184), non violabo senex.
4. Primus haec (54) ausus sum, omittam ultimus.
5. Hunc nos poetam vivum negleximus, mortuum funere publico, sepulcro marmoreo, multis ac pulcherrimis monumentis, omni denique (534, Obs.) honore, ornamus.
6. Rex quum primus ad summum montem pervenisset, campos amoenissimos oculis subjectos tacitus despexit.
7. Ad suos conversus villam monstravit ubi puer natus educatusque erat; sero, inquit, se fortuna mutavit (or mutata est).
8. Exercitui se Romano victum vestitumque suppeditaturum esse pollicitus est.
9. Totum hoc edictum tacitus perlegi, insanire mihi visus est qui id scripsit, scriptumque fixit.
10. Omnium sententiis absolutus domum incolumis rediit; proximo anno (or insequente anno) ad summos in civitate honores omnium consensu pervenit.
11. Milites quum frequentes convenissent contionem ejus taciti audiverunt.
12. Totum me fidei tuae ac bonitati permitto.
13. Illud (341) nemo pie negare potest, fratris tui vitam divinitus esse conservatam.

1. Explain that alienus is "another man's," and is not to be used as it often is, for peregrinus, "a foreigner," or exte-rus, -rnus, "foreign."
2. Force of re in recipio?
3. Why not legi?—that would mean rather a law, some particular law, not "law" in its general sense. Latin does not express "abstract ideas" by singular nouns so easily as English. "Break," why not frango, or rumpo?—too metaphorical.
4. Omitto is not "I omit," as by accident; but I purposely "let go."
6. "Reach," beware of attingo, attineo, etc. "Fair," amoenus is used in this sense of beautiful scenery: you must not apply it to a person, or a painting; oculis, note on 3. 8. "Supply with;" compare "I threaten you with death," mortem tibi denuntio, etc. (see 247).
9. Fixit: the subj. scripserit, fixerit, would be admissible here as virtual oratio obliqua (448), but is not necessary.
11. "Speech;" contio is always a speech addressed to soldiers, or to the people; never used for a speech in the Senate or in a law-court (oratio).
12. Notice this use of permitto, "cui rex deorum," etc., Horace, Odes, iv. 4. 3. Sometimes in fidem is used; beware of such Latin as permitto te hoc facere. Bonitas is never "goodness" in the sense of "virtue," always "kindness;" cf. French bonté.
Attention also may be called in 5 to the readiness with which we use the same English word as a subst. or adj. according to its position: State funeral, marble tomb; so iron age, chestnut horse.


1. Qui heri tecum consentiebant, ii hodie toti dissentiunt.
2. Qui servire mavult cum divitiis quam cum paupertate liber esse, eum et ego et tu (pariter) despicimus.
3. Scimus eum de quo haec omnia nobis narravisti ad summos se magistratus, maximos ad honores, perventurum esse expectare; quos equidem illum nunquam adepturum spero; hominem enim novi.
4. Qui juveni tibi saepissime adversatus sum, is seni tibi atqui inopi libens subveniam.
5. Pedites ad te quos habui optimos fortissimosque misi, quos tu quum remissurum te pollicitus esses invitus fidem praestitisti.
6. Qui adstabant se sequi jussit; illi vero obviam venientium clamore perterriti, primum constitere, deinde (or tum) subito dissipati sunt ac diversi fugere.
7. Quam petebas adest mulier; quam (78) ego auditam (15) dimittam.
8. Optima tu instituta atque leges contempsisti, quae res hodie tibi exitio erit.
9. Quae puer parvi faciebam, ea senex maximi aestimo.
10. Qui tibi tum ultimus subveni, is cras primus me tibi (or ad te) adjungam.

1. Tense of consentiebant?—were agreeing with you, continuous time (183).
2. Explain case of liber? (42, ii.) Why would unum be wrong for eum?—would mean "the one," "the only one." Why not et tu et ego? (26, note.)
3. Scimus might come after expectare; but is put first, as in Intr. 90. "Story" is very rarely expressed by "fabula," which means a fictitious story, or a drama. Vir is used in good sense, never contemptuously; scio never used of being acquainted with a person; the present nosco of novi not used in prose; cognosco is not "I know," but "I ascertain," or "learn."
4. "Repeatedly," or "again and again:" why not iterum iterumque?iterum means only "a second time" (533, c.). "Opposed," why not opposui—transitive verb, "put (something) in your way."
6. Beware of eos adstantes (74). It would mean, "them (some people already mentioned), while standing near." Se: eum of course would be right if the English meant a different person already named. Illi inserted, as fresh subject to the verb is introduced; illi often "the other party" in a narrative; clamoribus would do equally well.
7. Mulier not necessary (see 50).
8. Tu often inserted where strong blame is expressed. One like you, opposed to optima. The adjective might be placed after leges only, optimas; or else optima instituta, leges optimas. For dative exitio see 259.
9. Parvi, gen. of price (see 305), so maximi, etc.
10. "I join;" be careful of the use of this word when used in the sense of "I join myself to," as it is always either used with se, or in the passive (see 20).


1. Ei qui regem veneno interfecisset (or absumpsisset, or intercepisset) obviam se factum esse simulavit.
2. Nemo est quin sciat eum qui agrum suum non colat frustra messem expectaturum esse.
3. Exules ad eos se locos, unde majores sui orti essent, pervenisse crediderunt.
4. Hanc calamitatem a patria me prohibiturum esse spero: quamobrem quidvis audere vel perpeti volo.
5. In Remorum fines copias se suas ducturum esse pollicitus est, quos brevi fore ut ad fidem revocaret.
6. Quibus auditis, ea quae vera essent legatos loqui, et crescere periculum intellexit.
7. Negavit se unquam honestati utilitatem praeposuisse, quamobrem socios, quibus se subventurum esse pollicitus esset, nunquam deserturum (or sociis ... defuturum).
8. Qua re cognita multitudinem, quae circa domum regiam congregata esset (erat, 449), dissipaturum se pollicitus est.
9. Non emolumenti sed amicitiae causa omnes libros quos frater ejus reliquisset mihi se dedisse simulavit.
10. Amicos, quos tu circumspiceres, tutos esse omnes dixit; quamobrem se quidem securum esse.
11. Gloriam, qui virtutis verae fructus est honestissimus, repudiare se simulat.
12. Nemo est quin sciat circa tellurem lunam moveri.

1. No one word like our "meet;" sometimes occurro, "I run up to," or "come across."
3. "The locality;" is often answers to the definite article, which is only a shortened demonstrative (348). "Forefathers:" why not patres?—would mean in prose "their fathers," "the last generation" (p. 63, note.)[TR1] "Anything," quidvis, anything you choose, i.e. all things, almost = omnia (359).
5. Why is copias or milites better than exercitum? Because the latter would be ambiguous (see 52), might be either subject or object to ducturum. Always avoid constructions like the oracle, "aio te, Aeacida, Romanos vincere posse," which had a double meaning (216, Obs.).
6. "The truth:" vera alone, "true things," would do. Crescere, why not augere? (21, c.)
7. The abstract substantives (Intr. 29, d.) here are better than the adjective, because utilibus might mean "useful persons" (51, c., and 52.)
8. Break up, "gather," read carefully 20, 21.
9. For simulavit, dictitavit might be used. "Alleged as a fact;" dictito and fingo often mean "pretend" in this sense.
10. "For whom:" why not quibus, or pro quibus? (see 22, 23.) Securus is always "feeling safe:" "free from care" (se = sine), hence it does not mean the same as our "secure," which often = "safe."
11. Est, see 449, and note that the qui-clause is not really part of what the pretender says, not really oratio obliqua.
12. "All the world,"—what would totus mundus mean? (16, b.)
Great stress should be laid on the use of the subjunctive as explained in 77, and exemplified in this Exercise. It should be carefully noticed in reading any Latin author; 449 may also be at once referred to.

[TR1] Footnote "Patres, avi, are..." to 51, a..


1. Hoc idem est quod (or atque, 90) illud.
2. Talis es qualem te semper credidi.
3. Nemo est quin sciat praeterita mutari non posse.
4. Tanti (86) erant fluctus quantos antea videram nunquam.
5. Ibi (93) vita excessit ubi puer vixerat.
6. Primus se mihi auxilio fore (259), (or opem laturum, or subventurum esse) pollicitus est.
7. Servum, quem fidelissimum mecum habeo, mittam.
8. Nemo est quin sciat Gallos a Caesare victos esse.
9. Insula mari, quem vos (emphatic) Oceanum vocatis, circumfunditur.
10. Galli iidem sunt hodie qui semper fuere.
11. Primus esse Deos negavit.
12. Ultimus ad Italiam perveni.
13. Utilitatem et honestatem interdum inter se (354) pugnare nemo est quin sciat.
14. Et primum eum post hominum memoriam tam nefarium scelus admisisse credo, et spero ultimum ejusmodi quidquam ausurum esse.

Also—2. Dixit te talem esse qualem te esse semper credidisset. 4. Dixit tantos fuisse (when he saw them at a former time) ... vidisset. 7. Dixit, or, pollicitus est, se ... secum haberet, missurum. 10. Gallos eosdem esse ... (fuerint (525), or) fuissent.
3. Nemo est quin; omnes, or omnes homines, sciunt, would express the same idea (see 16).
5. Mortuus is generally used as an adjective; hence the substitution of the phrase given in Vocab. 7.
6. Subvenire is used of helping a person in distress, the other phrases are more general.
9. Of course circumfundor could only be used for "surround" in certain senses. It is also used of people "swarming round."
11. "Existence" is one of the many abstract terms which are not to be found in Latin; hence the inf. of sum, "I exist," must be used (Intr. 49, Obs.).
13. Why not honesta cum utilibus?—because utilibus would be slightly ambiguous (51, c.).
14. Why not tale or tantum nefarium? (see 88.) Post hominum mem., one of the various ways of avoiding the word Historia, which means History personified, or looked on as a science.
Sentences 2, 4, 7, 10 should be done carefully in oratio obliqua.


1. Nemo est quin talem te esse fateatur, quales et pater tuus et avus fuerint (or omnes ... fatentur, see 16, b.).
2. Exploratores, quum ad castra rediissent, hostes qui pridie frequentes convenissent, jam dissipari et diversos dilabi renuntiaverunt.
3. Negavit se viris tam bonis ac benignis, qui sibi toties in rebus adversis subvenissent, unquam defuturum esse.
4. Alia ego ac tu sequor, nec eadem quae tu spero.
5. Se quidem eundem (or eum) esse qui semper fuisset dixit, sed et civitatis statum et civium animos paulatim mutatos esse, regemque et nobiles ac totum populum tantis jam objici periculis quanta nunquam antea experti essent.
6. Multae naves longae vi tempestatis quassatae demersaeque sunt; una navis oneraria eo unde profecta erat incolumis rediit.

1. Note this sense of "allow;" its use in older English?—"approve of." Why sino could not be used? fuerint, reason of mood? for quales fuerint, qualis fuerit might be used closely with pater (see 27); fuerunt would be good Latin, but it would remove the clause from oratio obliqua as in 449.
2. "Having returned:" attention should be called to 14. "Enemy" should be plural, as frequens and diversus would be awkward with a singular noun where the plural exists. "Stealing away," its true meaning?
3. Desum is better here than desero; as it governs a dative it causes no ambiguity (see Ex. 11. 5). Why not talibus bonis? (88.) Why sibi? (11, e.)
4. Read 54 carefully.
5. Attend carefully to the moods of fuisset, and experti essent: also to the voice of mutari; and to tantis before periculis; also to jam instead of nunc.
6. Why not multae et longae naves? (see 56.)


1. Liberos suos laudari semper est jucundissimum parentibus.
2. Fidem fallere turpissimum esse dixit, promissis stare semper honestissimum.
3. Et tu et frater tuus multa mentiti estis (or, see 27); mentiri semper est turpissimum.
4. Aliud (92) est laudari, aliud laudem meruisse (or laude dignum fuisse).
5. A malis civibus (or ab improbis) laudari mihi fere idem est quod a bonis vituperari.
6. Aliud est, inquit, habere gratiam, aliud gratias agere.
7. Cunctari, quod in omnibus rebus periculosum esset (77), in bello perniciosissimum esse dixit.
8. Improbis ignoscere idem fere est quod innocentes condemnare.
9. In gratiam referendo (99) cunctari nunquam est laudabile; equidem (or ego) referre gratiam quam debere malo.
10. Aliud est beate vivere; aliud felicem esse ac rebus prosperis (or prospera fortuna) uti (or florere).
11. Fortiter pugnare, idem, inquit, hodie erit ac vincere; vincendo patriam liberabimus.

1. It is well to emphasise the relation between liberos and parentibus by placing them at the two ends of the sentence (see Intr. 91).
5. When "bad" and "good" are used in a political sense, the former is generally represented by improbi as opposed to boni, or optimus quisque (p. 243, n. 2).[TR1]
6. These phrases, and all given in 98, should be carefully remembered.

[TR1] Footnote "This phrase..." to 375.


1. Ne in exilium pellar, insanire (or furere, see p. 56, note 1)[TR1] me simulabo.
2. Cujus (78) sceleris ne poenas daretis, multa et tu et frater tuus mentiti estis.
3. Ut clementiae laudem adipisceretur (see Intr. 103, 104) improbis veniam dedisse dicitur.
4. Ut flagitiis suis ignosceretur (5) optimis civibus victor pepercit.
5. Cives tuos saepissime praesentes laudavit, ut ipse ab illis absens (61) laudaretur.
6. Dicunt hostem cras hic magno cum exercitu ad urbem nostram obsidendam (or oppugnandam) adfore.
7. Ne absens condemnaretur, Romam (9, b.) ire contendit.
9. Quo (102) junior quam revera erat videretur, multa mentitus esse dicitur.
9. Domum redire velle consulatus petendi causa videtur.
10. Ne fratri displiceret, neu haeredi legitimo noceret, regnum accipere noluisse traditur (or tradunt with the accusative, or memoriae proditum est).
11. Ut studium suum fidemque declararet, senex Romam ire contendit, et primus omnium regem novum salutavit.

7. and 10. Note the modal use (42) of contendo; it is very common in Caesar.

[TR1] Footnote "Furor is..." to entry "mad, I am quite" in Vocabulary 6.


1. Tam honeste, inquit, vixi ut (e) vita aequo animo excedam.
2. Tam honeste se vixisse dixit, ut aequo animo vita excederet (or excedere posset).
3. Ita, inquit, vivere conabor, ut aequo animo vita possim excedere.
4. Ita se vixisse dixit ut aequo animo posset vita excedere.
5. Tam subitus fuit hostium impetus (or, better, tam subito invasere hostes) ut nemo (109) aut arma aut ordinem suum posset reperire.
6. Tum hostes, ne quis (109) nostrum vel arma vel ordinem suum reperire posset, subito impetum fecere.
7. Tum ille, ut vitam suam servaret, multa mentiri incepit.
8. Tam multa ille mentitus est ut nemo ei tum crederet (113), nec quisquam (110) postea unquam crediderit (112) (or fidem habuerit).
9. Tam bonus fuit rex ut cives eum vivum amarent, desiderarent mortuum, nomen ejus hodie memoriamque gratissimis animis prosequantur, nec unquam virtutum ejus sint oblituri.
10. Tanti erant fluctus ut navi toti infunderentur, et talis fuit tempestas qualem nunquam antea videram.
11. Tam acriter (adeo ferociter) invasere equites ut, nisi nox certamini intervenisset, hostes terga fuerint (115) daturi.
12. Non potes, inquit, patriae (or r. p.) nocere ut non (or quin) tibi ipsi rebusque tuis damnum inferas ac perniciem.
13. Haec eo consilio dixi ut tibi tuisque prodessem; sed eo res evasit, ut tibi, cui prodesse volui, nociturus sim, et eis sim profuturus quibus nocere volui.
14. Adeo ne justo quidem (Intr. 99) dolori indulsit, ut iis quoque qui patrem suum occiderant ignoverit.

1. Notice that tam is never used with a verb. After excedo and many verbs compounded with ex, e, the preposition is sometimes used, sometimes omitted.
1-4. Notice carefully and explain the sequence of tenses.
5. Difference between aut and vel? (p. 14, note),[TR1] between invenire (which might mean to find by chance, without effort) and reperire?
5 and 6. Note the difference in order; final clause often coming first, consecutive rarely (see Intr. 103-105). Note also difference between ut nemo and ne quis.
7. Suus is necessary here to avoid ambiguity (11, c.).
8. Tam multa, why not tot?—because the gender of tot is ambiguous (see 52).
9. "Subjects," beware of such words as subjecti = "people violently subdued;" what does cives really mean? The Romans, being averse to all kingly government, had no word quite like our "subjects." Amarent is imperf. because it denotes continuous time; amaverint would either mean simply "loved" as a single fact, or "have loved." Hodie might be placed by the verb, but this order makes it and memoriam more emphatic. Prosequantur, real meaning of the word?—"attend on," "escort." Animis, not cordibus; cor would mean "heart" literally; for "heart," as used for the seat of the affections, cor is only used in poetry.
10. Erant, imperf., as describing them (183), fuit as merely stating the fact. Note carefully the difference of moods between infunderentur and videram. It should be thoroughly explained, and the examples in 84, 85, 86 compared with those in 106, 107, 108, etc., so also double sense of "dash over" (20, 21), here passive, or middle.
11. Ferociter never means "ferociously," but "with spirit."
12. Ac (Intr. p. 14, note),[TR2] the order given adds great force to the idea of ruin (see Intr. 93 and 91).
13. Note how eo consilio prevents any real ambiguity arising from double force of ut (107). Eo, lit. "thither;" evadit often used of "turning out" differently from one's expectations.

[TR1] Footnote "Latin has..." to 57.
[TR2] Footnote "Latin has..." to 57.


1. Quod ne faceret oravi, sed eum ut patri suo crederet admonui.
2. Milites ne propter recentem casum animos demitterent hortatus est.
3. Id egit ne cui (109) civium noceret, sed ut toti reipublicae consuleret.
4. Militibus imperavit ut se ad pugnandum pararent, eosque ut fortiter pugnarent hortatus est.
5. Decrevit senatus ut consules delectum haberent.
6. Fratrem tuum monere decrevi ne Romam ante noctem rediret.
7. Qui (78) ne plura mentiretur, conticescere eum jussi (or Quem, with eum omitted).
8. Quo die accidit ut consules delectum habituri essent.
9. Ex quo impetravi ut victis parceret, neu militibus permitteret ut feminas (mulieres) puerosque trucidarent.
10. Primus eum monui ne hominum mendacissimo ac crudelissimo fidem haberet.
11. Accidit (123, Obs.) ut eo die ego et tu ruri essemus, ex quo factum est ut hunc casum ultimi audiverimus.
12. Negavit se unquam (illud, 341) commissurum, ut socios se suos proditurum esse polliceretur.


1. Tum eos qui adstabant (76) oravit atque obsecravit ne eis parerent qui et socios suos et se ipsos, ne levissimum caperent ipsi (355, Obs. 1) damnum, vellent prodere.
2. Effecit tandem ut Hispanis persuaderet nullo modo fieri posse (122, b.) ut ex urbe undique ab hostibus obsessa incolumes excederent.
3. Negat se unquam abs te petisse ut nocentibus ignosceres aut innocentes condemnares.
4. Non committam, inquit, ut regem meum post tam gravem casum ultimus salutem.
5. Judicibus tandem persuasum est extra culpam esse fratrem meum; sed nullo modo iis persuaderi potuit ut sententiis eum suis absolverent; adeo multitudinem pertimescebant.
6. Absenti mihi nuntiatum est (46, a.) captam esse urbem; restat ut iisdem eam artibus quibus amisi recipiam.
7. Regem illum tantum abest ut laudem et admirer, ut mihi non suis modo civibus sed toti hominum generi nocuisse videatur (or Regem illum adeo non laudo... etc.).
8. Tantum abest ut omnia dixerim, ut totum diem possim dicendo consumere; sed nolo esse longus (42, ii.).
9. Nunquam antea mihi accidit ut amici absentis obliviscerer; quae res magno mihi hodie est solatio (259).

1. Note the substitution of two verbs for the English adverb, "he begged, nay implored."
5. Note pl. sententiis: we say by the vote or verdict of a multitude, using the singular as an abstract word. Latin is much poorer in abstract words than English, and often uses the plural, from a literal adherence to the fact that there were many "opinions" or "votes" given.
9. Obliviscerer, to be forgetful at some given moment, otherwise oblitus sim.


1. Nunquam eum aspexi quin ut vexatae (18, 19) afflictaeque patriae subveniret, obsecrarem; sed vereor ne preces meas (or precantem, 415, a.) nunquam sit auditurus.
2. Facere (or temperare mihi) non possum (137, j.) quin eos reprehendam qui infensissimis hostibus vitas nostras, immunitates, jura, ac fortunas permittere (128) volebant.
3. Nemo est quin te peccasse credat, et vereor ne nullo modo fieri possit ut omnes homines in errore mecum consenserint.
4. Per me stetisse dictitat, cives mei quominus optimi cujusque causae se adjungerent.
5. Milites retineri non poterant quin in mediam multitudinem tela conjicerent.
6. Nihil se praetermissurum (esse) pollicetur quin filio tuo persuadeat (122, b.) ne ex urbe rus avolet.
7. Minimum abfuit quin omnes interficeremur, hostium alii telis confossi, alii vel fame vel morbo absumpti.
8. Negat quidquam sibi unquam obstitisse quominus civium libertatem atque jura defenderet.
9. Quae tandem (157, Obs.) res tibi obstitit quominus et fidem praestares, et mihi, id quod te facturum esse spoponderas, cum exercitu subvenires?
10. Non jam (328, a) igitur recusabo quominus rex fieri cupias; sed id quod optas ut consequi possis vereor.
11. Quid causae est quin ad eos locos senex redire velit, quos puer reliquit invitus?
12. Adeo Caesaris victoriam pertimuit ut vix retineri posset quin mortem sibi conscisceret (253, ii.).
13. Facere se non posse respondit quin terra marique bellum gereret.
14. Mihi, inquit, nuntiatum est ducem telo percussum esse, qui vereor ne mortiferum vulnus acceperit.
15. Nec vereri se, respondit, ut ad Italiam pervenire tuti possemus; illud (341) esse periculum ne nunquam inde redituri essemus.

4. Adjunxerint would be also good Latin, but would denote the mere fact; "adjungerent," "joining at that time."
8. Quidquam, always used in negative, or virtually negative, clauses (358). Aliquid would be wrong (360).
9. The doubled et ... et is much commoner in Latin than "both ... and" in English.
15. "Afraid of being able to," an occasional, loosely used, English phrase = afraid that we shall not be able.


1. Ne igitur tantae huic occasioni defueris, sed potius sempiternos reipublicae nostrae hostes te duce (424) opprimamus.
2. Nolitote, cives mei, hostes qui caedem vobis servitutemque minitantur (247) numerare; eandem potius illi fortunam quam intendunt nobis, experiantur.
3. Huic meae culpae ignoscas velim; et fac memineris me, qui hodie peccavi, persaepe tibi antehac opem tulisse.
4. Servi (42, ii.) igitur esse nolimus, audeamusque non solum ipsi liberi fieri, sed patriam quoque in libertatem vindicare.
5. Quocirca pro afflicta patria, pro exulantibus amicis, omnia (or quidvis, 359) perferre ne recusaveris.
6. Quocirca (or quamobrem), cives, nolite credere me, qui vos toties in aciem duxi, hodie ne fortuna nos deserat pertimescere.
7. Iidem simus in acie qui semper fuimus; de eventu proelii Di viderint.

1. Notice once more the true force of opprimere, not to "oppress" (18, 19).
2. Note the frequentative form of minari; intendunt, "point" or "aim" at us (see Lat. Dict.).
3. Antehac, before this time; antea, before that time.
5. For the metaphor in afflicta, the Latin Dictionary should be consulted; recusaveris is here a modal verb (186).
6. For duxi, and for peccavi in 3, see 449; duxerim would be more in accordance with 77.


1. Hoc certe dicere ausim, me et primum tibi suasisse ut hoc opus susciperes, et polliceri me ultimum moniturum esse ut inceptum omittas (or incepto desistas, 264).
2. Quid facerem? inquit, quid dicerem? quis me culpare velit quod tam perditos homines audire nolui.
3. Haec omnia eum providisse neque negaverim neque affirmaverim, sed cavere debuit ne tantis casibus opprimeretur respublica.
4. Eo die frater meus te auctore (424) a proelio invitus aberat; adfuisset utinam; melius enim fuit in acie perire quam tantam perpeti ignominiam.
5. Pro tantis igitur beneficiis gratiam velim non solum habeas sed etiam referas (98, b.).
6. Vellem (or utinam) mihi milites quos optimos tecum habebas misisses.
7. Stabant milites instructi acie, pugnandi cupidi, oculis in hostem defixis (or intentis), signum flagitantes; crederes (149, ii.) epulas expectare.
8. Vobis potius, id quod facere debui, quam mihi consului (248); quod utinam ne mihi unquam vitio vertatis (260, 2).

1. Certe often added to a word in this sense = saltem, or quidem. For et ... et see Ex. 17. 9.
2. For the difference between nolui and noluerim see 484, Obs.
4. Note tense of perire; it is more accurate than the English, as it means to fall then, to have fallen now.
6. Note tense of habebas.


1. Num fieri potest (125, e.) ut bonus civis legibus obtemperare nolit?
2. Unde, inquit, venisti, quo et quando hinc es profecturus?
3. Num facere possumus quin frater tuus ne invitus sit in exilium abiturus (139) vereamur?
4. Quod (157) hic scelus, quod flagitium commisit, quid mentitus est, quid denique aut dixit aut fecit, ut vos, judices, sententiis eum vestris vel morte vel exilio (307) multare velitis?
5. Num quis affirmare audebit absentem eum condemnatum esse, ne causam domi diceret, neu judices eloquentia sua commoveret?
6. Ceteris gentibus leges imponere, utrum vi et armis (82), an consilio, virtute, ac prudentia, potuit populus Romanus?
7. Mors tibi utrum somnus esse sempiternus, an vitae alterius (368) initium videtur?
8. Vultisne viros fortes vos praestare (241), quales in hoc tanto discrimine desiderat respublica? Velle vos respondetis. An milites vocari Romani (7) velle desinitis? negatis omnes.
9. Utrum in melius an in pejus mutari civium tuorum mores creditis?
10. Quem defendam? quem accusem? quousque tandem (157, Obs.) dubitare me simulabo? caedes haec utrum casu (or casune) an consilio facta est?
11. Quid credam? hostemne heri an nostros vicisse? cave ne de tam gravi re plura mentiare.
12. Nonne ejusmodi fuit vates ut nemo ei unquam crediderit?

1. Avoid such barbarisms as possibile, impossibile (see 200).[TR1]
2. Remember that quum is never used as an interrogative (157, ii.).
3. Frater tuus, note the order; placed early for emphasis (Intr. 91, and cf. the position of si, 458, Obs.).
5. Beware of trying to introduce imprimo: the Latin metaphor is different from ours.
7. Position of esse; as a mere link verb it is often buried, as it were, between two emphatic words that would naturally go together; so sit in 3.
8. Avoid the use of cessare ("to hang back"), for "to cease."

[TR1] "200, l" => "200".


1. Caesar utrum jure caesus fuerit, an nefarie necatus, dubitari potest; illud (341) inter omnes constat, a Bruto eum et Cassio ceterisque qui conjuraverant (175) Idibus Martiis occisum esse.
2. Nostri vicerint necne, adhuc est incertum; sed sive vicerunt seu victi sunt, certo scio eos neque sociis defuisse nec reipublicae.
3. Utrum hominibus nocuerit plus an profuerit, difficile dictu (404) est; illud (341) dubitari non potest, talem vel ingenio eum vel rebus gestis fuisse, qualem in hac vita visuri sumus nunquam.
4. Vix credi potest quoties et ego et tu istum monuerimus ne fidem falleret, sed videmur, sicut heri ac pridie, ita cras nihil acturi.
5. Fac ad me scribas quando rex ad exercitum profecturus sit; qui (78) nescio an consulto cunctetur ut exercitum comparet, opes suas augeat; quod vereor ut efficiat; homines enim aut pertimescunt, aut male sentiunt.
6. Monuit me nescio quis (362) ne obliviscerer, tu quantum mihi quondam puero nocueris; quod feceris necne parvi refert; illud mea interest, num (167) amicus esse meus (42, ii.) velis hodie.
7. Quum sentiret se gravi vulnere exanimari, quaesivit primum salvusne esset clipeus; salvum esse responderunt; deinde, fusine essent hostes; fusos esse responsum est.
8. Nonne mori satius esset rogavere quam inhoste vivere.
9. Militum is meorum mihi fuit carissimus, et nescio an unus (529, d.) omnium fortissimus.

1. Jure caesus, a legal phrase; note difference between necare and occidere. "Open to question," an English metaphorical (17) phrase, cannot be expressed literally in Latin.
2. "Whether they have won;" great stress should be laid on the different English uses of "whether" (171, see also 467).
3. Visuri sumus, for mood see 108.
5. Opes suas, note omission of et. Clauses often follow each other in Latin without either the et or sed, which the reader has to supply. Homines: "people" here means "men in general," and cannot be translated by populus.
9. Is. The pronoun would refer the reader to some one already mentioned (336).


1. Quid sibi velit haec multitudo, quo eventurus sit tumultus, expecto.
2. Quemadmodum puer vixerit, mihi demonstres velim; qualis sit hodie, satis scio.
3. Adesse periculum satis intelleximus; unde ortum sit, quale esset ac quantum, nesciebamus.
4. Quantum rei p. (or patriae), quantum majoribus debeas, fac recordere (or cogites velim); qui sis, quem locum teneas, memento.
5. Quo me verterem, quid facerem, quemadmodum de iis qui fratrem meum occiderant sumerem poenas, nesciebam.
6. Quis hoc fecerit nescio, sed quicunque fuit poenas dabit.
7. Qui in r. p. versantur quas ob causas cum iis qui exercitus ducunt parum consentiant satis manifestum est.
8. Qui hoc nuntiaverint, utrum iidem fuerint qui facinus commiserint necne, miror.
9. Qui ante eum regnav-ere (or -erant) omnes ingenio superavit; qui sibi successurus erat, qualis esset non intellexit.
10. Qui rei p. praeerant, quam repentinum esset malum, sensere, quantum esset ac quam diutinum futurum, non suspicati sunt.

The sentences in this Exercise are of the utmost importance, and should be done and commented on, or studied, with geat care.
In 3, note difference of tense: intelleximus, nesciebamus (see 183).
5. Homicida is "a murderer," in the absolute sense, and is not joined with a genitive. Interfector (Caesaris) is used, but as a rule such words in -tor are not applied to the actors in a single deed, but imply either a continued (or professional) action (dictator, mercator), or some deed so marked as to be a permanent characteristic of the man. Auctor is the commonest exception (see p. 227, note 1).[TR1]
10. For omission of sed see on 21. 5.

[TR1] Footnote "Observe that..." to 342 d.


1. Illud (341) jamdiu scire cupio, cur adeo pertimescas ne tui obliviscantur cives.
2. Tu, quid (174) de hac re censeres (Intr. 100) et ego et pater meus jamdudum cognoscere cupiebamus.
3. Massiliam quum veneris, velim fratrem tuum roges cur (174) nullas ab eo acceperim litteras.
4. Dixi, judices, et consedi, id quod ipsi videtis; vos jam de hac re judicate. Spero equidem et jampridem spero, hunc hominem vestris omnium sententiis (note Ex. 16 B. 5) absolutum iri.
5. Medi dum haec parant, Graeci jam ad Isthmum convenerant.
6. Pater tuus (Ex. 20. 3, note) ad extremam senectutem quotidie aliquid addiscebat.
7. Hostes quum (or quoties, more emphatically "every time that") infelicissimae hujus gentis oppidum expugnaverant, nulli parcebant; trucidabantur mulieres, pueri, senes, infantes, nullo vel aetatis vel sexus facto discrimine (see 426).


1. Eum qui primus murum conscenderit, corona se aurea donaturum pollicetur.
2. Tibi, cum Roma rediero, cur te arcessiverim dicam.
3. Jamdiu negabant Galli se vel legatis nostris obviam ituros, vel conditiones quas Caesar ferebat (449), accepturos.
4. Constitere subito hostes; sed illi dum tempus terunt, nostri clamorem tollere, in mediam peditum aciem impetum facere.
5. Videbat jamdiu imperator ab hostium multitudine premi suos, qui conjectis (15) jaculis (telis), glandibus, sagittis, nostros de colle deturbare conabantur.
6. Dixi, judices: Vos cum sententias dixeritis, manifestum erit utrum iste impune domum rediturus sit, an tot scelerum poenas daturus.


1. Hujus tanti philosophi praeceptis jampridem nos obtemperare oportuit.
2. Nonne salutem tuam, utilitates tuas, r. p. saluti posthabere debuisti?
3. Victis et ignavis servis esse (or servire) licet; qui patriam in libertatem vindicant, eis (71) necesse est (201, and note) liberis esse.
4. Pudet me tibi persuasisse (122, b.) ut pulcherrimo hoc incepto (264) desisteres.
5. Amicos tuos ac propinquos per me tibi monere licuit (197, Obs. 2) ne in tantum periculum ac perniciem praecipites incurrerent.
6. Ejusmodi domino non potuit fieri ut civis Romanus parere vellet.
7. Quid facerent hostes, videre potuisti; sed haud scio an improvidus esse ac caecus malueris.
8. Hoc (82) tibi faciendum fuit (or hoc te facere oportuit); licuit tibi pugnanti in acie perire; et mori potius millies debuisti quam utilitatibus tuis rem p. posthabere.
9. Nonne te pudet, ut inimicissimis tuis placeres, amicis defuisse, patriam prodidisse senem?
10. Noli timere; Romam tibi venire, quoties libebit (189, ii.), per me licebit; quo cum veneris (189, i.), fac apud me, si poteris, commorere.
11. Bis bina (533, b.) quattuor esse necesse est; non idcirco nostris semper utilitatibus a (387) nobis omnibus consulendum est.

2. Utilitas is, like our "utility," an abstract noun; but Latin abstract nouns are not so entirely abstract (Intr. 29, d.) as not to be frequently used in the plural—"utility," as shown on different occasions; so multorum hominum amicitiae (see Ex. 16 B. 5).
5. Ac perniciem:[TR1] ac is naturally used to introduce a stronger expression (p. 14, note).[TR2]

[TR1] "Ac perniciem" → "5. Ac perniciem".
[TR2] Footnote "Latin has..." to 57.


1. Virtuti tuae invidebitur.
2. Mendacibus nunquam creditur.
3. Vos vero, nonne liberi (42, ii.) esse vultis?
4. Nolite servi fieri; servis nihilo (279) plus quam liberis parcetur.
5. Interroganti (415, a.) ei nihil respondere visus es (43).
6. Tantum abest (124) ut nobis odio sis (260, Obs. 2), ut tibi etiam faveatur.
7. Ego recte mihi fecisse videor; tu vero potest fieri ut (64) aliter sentias.
8. Utri a rege faveatur quaeram.
9. Acriter hodie pugnatum est; cras diutius atque atrocius certabitur.


1. Tum subito a tergo conclamatum est; et nescio quo pacto (169) toto est trepidatum agmine.
2. Aienti (406) mihi credidisti; illud (341) intelligere non possum, cur neganti fidem habere nolis.
3. Puero mihi aegre persuasum est ne (122, b.) nauta factus (15) maris, ventorum, tempestatum vim experirer; senex domi sedere otiosus (42, ii.) malo quam aut navigare aut peregrinari; tu haud scio an (169) idem sentias.
4. Hac tanta felicitate contentus esse debuisti, nec id unquam egisse ut nimia postulando (54) omnia pericliterere.
5. Tantum abest ut in nobis sit saevitum, ut defectioni ac rebellioni majorum nostrorum semel atque iterum sit ab Anglis (319) ignotum.
6. Vir fortis videtur fuisse frater tuus, sed satis constat in hac eum re temerarium se atque improvidum praebuisse.
7. Primus ex eo populo videtur civis noster fieri voluisse; ultimus pristinae libertatis memoriam senex conservasse dicitur.

1. Nescio quo pacto, used as one word, often answers to our "mysteriously," "unaccountably."
5. Rebellio is only "rebellion" in the sense of "renewal of war," especially by a subjugated nation. Deficere a fide answers more nearly to our "to rebel." Majorum, subjective genitive (see 299, i.).
7. Libertatis (see Ex. 29 B. 6 note).


1. Philosophiam ait legum inventricem fuisse, morum ac disciplinae magistram.
2. Eo anno Apiolas, urbem vetustissimam, captam esse tradunt. (44).[TR1]
3. Flaminius, pater tuus, vir fortissimus, Placentiam, coloniam florentissimam, consul deduxisse dicitur.
4. Nolite, inquit, cives mei, oro vos atque obsecro (see Ex. 16 B. 1), ut tyranni libidini gratificemini (for order, see Intr. 103), libertatem, atque dignitatem, res pretiosissimas, projicere.
5. Miles, homo innocentissimus, in vincula conjectus est; centurio, vir fortissimus, illico trucidatur (79).
6. Hunc regem, hominem infelicissimum, insulam Siciliam primum e gente sua visisse tradunt, eundem Syracusas, urbem pulcherrimam, primum e longinquo aspexisse.
7. Vix crediderim patrem tuum, hominem acutissimum, haec ei pollicenti fidem habiturum fuisse (193, v.).

6. Eundem = "and" or "also" (see 366).

[TR1] "Eo anno" → "2. Eo anno".


1. Barbari summum jugum ascendentis exercitus, eadem qua antea ferocia, latera adoriebantur.
2. Fratrem tuum, ne quid (109, 118) patrem vestrum, hominem optimum (224) celaret saepissime monui.
3. Primus mortem oppetere (198, i. b.) debuisti, et fortissimi patris fortem te filium praestare (196, Obs.), non levissimum periculum primus perhorrescere (232).
4. Caesar si copias Rhenum traduxerit, per totam Germaniam maxime trepidabitur.
5. Multa (54) nos speculatores nostri de situ arcis et magnitudine docuerunt; quantum sit ac quale praesidium celatos nos videntur velle.
6. Quum de summa re actum esse intellexisset dux, funestas paludes fuga praecipiti praetervectus in arcem incolumis pervenit.
7. Ut rei p. procurationem, rem laboriosissimam (222, Obs.), defugeret, aetatem ac corporis infirmitatem excusavit.
8. Multi terras longinquas praetervecti sunt; orbem hic terrarum primus circumnavigasse creditur.
9. De itinere meo te celatum nolim; hoc autem a te (or te) posco (231) ne absentis mei obliviscare.
10. Consilii sui de parte omnia me docuit, cetera fratrem ipsum celavit.

1. This substitution of the present participle for a temporal clause would be apparently possible in English: "The Barbarians attacked ... the flanks of the army while mounting;" but see p. 258, note 2.[TR1] It is very common in Latin (see 410), and has the advantage of binding together, so to speak, all that is said into a single sentence. Ferocia: look out the true sense of this and ferox.
4. For position of Caesar see Ex. 20. 3; find instance of true meaning of trepidare—not "to tremble." Traduxerit represents our once leads, the "once" being represented by the tense (see p. 296, note).[TR2]
5. Beware of dative (nobis) after docuerunt (232).
6. Avoid such Latin as attigit for "reached;" real meaning of attingere?—"to touch."
7. Note this sense of excusare.
10. Note the use of ipse (355).

[TR1] Footnote "In English..." to 406 i.
[TR2] Footnote "Remember how..." to 471.


1. Qui nescio an, quod (order, see 85) majores sui saepissime peccaverunt, idem ipse sit peccaturus.
2. Multa conqueritur, lamentatur multa; hoc unum gaudet, te eum in amicorum numero habere velle.
3. Equidem vereor ne de salute sua totum exercitum sollicitum habeat; tam incaute se et imprudenter gerit (or tanta est ejus temeritas atque imprudentia).
4. Mare jamdiu classibus suis infestum habebant (181) Angli; jam demum fretum transportare milites et in continente exponere ausi sunt.
5. Sociorum reliquos Romani (319), missos fecere; Hieroni, uni (529, d.) omnium fidelissimo, consulere nunquam destiterunt.
6. Utrum sapientem se an stultum insipientemque praebuerit nescio; sed id aetatis puero militi fieri non licebit (197): hoc saltem pro certo habeo.
7. Hanc vitam vixi, judices; vos potest fieri ut ejusmodi vitae misereat; hoc ego gloriari ausim me (309) neque pudere ejus, neque taedere, neque paenitere.
8. In hoc difficillimo tempore tam bene se gessit ut vix sciam utrum constantiam ejus plus admirer, an prudentiam.

5. Notice this substitute for English adverb "steadily," used in this sense. Constanter would be rather "undauntedly," in spite of danger; it might also be expressed by nunquam non, a strong form of semper.
8. Tempus is constantly used as a "trying time:" "in meis temporibus," "in my hours of trial." Notice carefully the moods of sciam and admirer (see 106 and 172): admirer in a direct question would be "Am I to admire?" i.e. a jussive question (see 150); cf. tene admirer? "Is it you that I am to admire?"


1. Quem cavere debeas (198), quem timere, jampridem te moneo (181).
2. Scio patrem tuum, virum optimum (224, Obs. 2), liberis suis semper provisurum esse.
3. Fieri non potest ut tantum hoc scelus cuiquam probes.
4. Quaerenti quid facerem (172), num eum et quemadmodum et quando offendissem, nihil mihi respondit.
5. Patriaene an vobismet ipsis consultum vultis?
6. Multa illi (339, iii.) ego (334, iii.) peccata condonavi; non debuit adeo in te saevire.
7. Adolescenti ei adversabar (184); senem et imbecillum adjuvare volo.
8. Multas in re p. tempestates prospicio; sed neque reipublicae saluti, nec meae timeo.

3. Note how the English "for you" must be turned in Latin. If the "you" were very emphatic, the Latin would begin with Tu.


1. Ferunt cruentum pugionem sicario extorsisse, et alte sublatum humi abjecisse.
2. Nolite ei (72), qui tam bene de re p. (331, 24, d.), meritus est, ignobilitatem objicere.
3. Utrum mihi succenseas (25), necne, nihil refert; saluti meae nihil metuo; jam tibi licebit quotidie mihi mortem, si libebit, denuntiare.
4. Tibi (217) et creditum et credendum fuit, constabat enim inter omnes nunquam te fidem fefellisse.
5. Magistratum (18, 19), quem sibi nuperrime permisisset (128) populus, non modo cum aliis communicatum, sed totum sibi (247) hac lege ademptum iri (193, iv.), conquestus est.
6. Libertatem nostram ac jura absentibus nobis ademisti, cras nescio an vitas nostras ac fortunas extorsurus sis.
7. Milites ad unum omnes occisi sunt; ab inermibus temperatum est.
8. Rex noster, mitissimi homo ingenii, cur civibus tantam vim frumenti ac pecuniae imperaverit ignoramus omnes.
9. Nemini unquam qui sibi obstiterat parcebat, nec cuiquam (110), qui sibi nocuerat, ignoscebat.
10. Tibi semper cautum (240, Obs. 1) volui, nec tamen de hac re te, hominem incautissimum ac temerarium, consuli volebam.

2. Est: the subj. sit might be used; but the ind. expresses the simple fact, while sit would introduce an appeal to the man's character (506, b.).
6. The old English "liberties" is sometimes equivalent to libertas (not used in the plural)—sometimes to immunitates, or jura.
7. The passive participle of parco is rare, temperor generally supplies its place in this sense.
9. Parcebat here, and volebam in 10, might be in the perfect, with some difference of meaning; the imperfect denotes, in the former, habit (184), in the latter, the feelings which were actuating him (183).


1. Potest fieri ut (64) tu, homo turpissimus, non dubitaturus sis servitium dignitati anteponere.
2. Negat se illi certamini juvenem interfuisse.
3. Se amicis nunquam defuturum esse pollicetur.
4. Quaerenti mihi quis exercitui praeesset, nihil (237) respondit.
5. Scimus (compertum habemus) omnes quam sit (174) turpe amicis in difficili tempore deesse.
6. Neque tempori me neque duci neque occasioni defuturum esse spondeo; sed Fortuna nescio an (170) consiliis nostris obstet.
7. Marcellum Syracusis, pulcherrimae urbi (317), illacrimasse dicunt (44).
8. Equidem vix crediderim regem nostrum, mitissimi hominem ingenii, adeo saeviturum fuisse (193, v.).
9. In his quae (Intr. 102) nunc civitati instant periculis, omnes in republicam incumbamus.
10. Ad existimationem ejus quam plurimum pertinet, compertum nos habere utrum in acie ceciderit an sibi vim intulerit.
11. Oportuit te fratri tuo, viro fortissimo, obviam excedere (196, Obs.); domi sedere tutus (42, ii.) maluisti.
12. Velim scire utrum patriae sit et indicturus bellum et illaturus, an utilitates suas (see Ex. 24. 2) rei p. posthabiturus.
13. Ne alios ille (334, iii.) ad simile scelus impelleret, rem ad magistratus invitus detuli.
14. Nunquam ille vel potentissimum quemque (375) adulari, vel multitudini assentari voluit; semper sibi (244, c.) confisus est, et omnibus se periculis objiciebat.
15. Imminet (note intransitive sense) nobis quotidie fames; instant praefecto oppidani ut urbem hostibus dedat; is consilium suum mecum communicare nonvult, nec quid faciam (172) habeo.

14. "Any" = all. Or nulli non periculo se, etc.


1. Fratris tui ab (265) ingenio, dubitare non potui quin (133), alienissimum (95, 1) esset mentiri.
2. Omnes (297) nostri similes diligere solemus.
3. In hoc tam difficili tempore, vereor ut amicus tuus, homo levissimus, patris sui, viri praestantissimi, similis evasurus sit.
4. Quae res in vulgus fuit gratissima, eadem (366, ii.) regi ingratissima.
5. Patris ille sui consiliis jamdiu adversabatur, cujus ipse fuit omnibus rebus simillimus.
6. Patris mei[TR1] et propinquus fuit et ei (or ejus) a puero (332, 1. b.) amicissimus; idem in me (331, 24. d.), benevolentissimus.
7. Quippe beate vivere (98, b), inquit, id quod omnes bonis omnibus anteponimus, regibus cum bubulcis, pauperibus cum divitibus, commune est.
8. Erga ceteros benevolentissimus esse videbatur; sibi ipsum (356, ii.), inimicissimum fuisse puto.
9. Homo est ab omni ambitus suspicione alienissimus, sed vereor ut ab his judicibus, hominibus nequissimis, absolvatur.
10. Regum esse proprium dicebat, iis qui optime de se meriti essent invidere (or Illud regum ... ut ... inviderent).

10. Substantival sentences introduced by ut (125) follow sometimes a prefixed illud by way of epexegesis, or explanation (341).

[TR1] "Patris meus" → "Patris mei", because the English sentence is "He was both a relation of my father and his close friend..."


1. Pollicetur se civibus tuis auxilio brevi venturum esse.
2. Tum sicario cruentum pugionem e manu extorsit.
3. Vereor ut haec magno tibi honori sint futura.
4. Quid sibi isti velint parum intellego.
5. Tanto praelio interfuisse summo tibi est honori.
6. Dubitari non potest (64) quin ejusmodi superstitio homini sit opprobrio.
7. Vereor ne hoc eis qui reipublicae praesunt (175) et detrimento sit (futurum, 138, 139) et dedecori.
8. Cassius illud rogitabat, cui res bono fuerit.
9. Rempublicam quaestui habere turpissimum (57, a.) est.
10. Quaerere velim quem locum domicilio elegeris (164).
11. Vereor ne hoc tibi magno sit et (see Ex. 17. 9), dolori et opprobrio.
12. Puerum monebo quanto sit opprobrio fidem fallere.
13. Pollicitus est se Cyprum eis insulam (222) dono daturum esse.
14. Spero eum intellecturum esse quanto omnibus sit odio crudelitas.
15. Tum Caesari ad pedes legati Gallorum se projecere.
16. Videtur et odisse populum nostrum et nobis odio esse.
17. Spero me tibi auxilio cum tribus legionibus[TR1] brevi venturum esse.

1. Of course the civibus and other similar datives are connected closely with the other dative, auxilio, etc., not with the verb of motion.

[TR1] "cum duabus legionibus" → "cum tribus legionibus", because the English sentence is "with three legions".


1. Fidem suam interponit se facturum esse ut legatis liceat tutis domum discedere.
2. Huic regi, propter indolem ceteris hominibus vix ferendam (393, 394), Superbo nomen indiderant.
3. Quae res argumento est neminem Romanum ei certamini interfuisse.
4. Fratris tui, viri praeclarissimi, tot sunt ac tantae res gestae ut jam omnibus hominibus auditae sint (106), laudatae, ac perlectae.
5. Scimus transfugarum nomen omnibus hominibus odio esse et execrabile; sed oramus obsecramusque (Ex. 16 B. 1), ut haec nostra transitio nobis neque fraudi sit neque honori.
6. Nobis ne in omnium quidem otio otiosis esse licebat.
7. Quod (78) tam nefarium consilium vix crediderim tibi auditum probatumque esse.
8. Hanc rem, quae jam omnibus est in ore, mecum heri communicavit; puto id ad te (253, iv.) magis quam ad me pertinere.
9. Collega meus quum mihi auxilio venerit, victum tibi (247), et arma suppeditare potero.

8. For jam see Ex. 8. 13.


1. Exercitum paene totum deletum esse (32, b.), respondit, nec quidquam interesse utrum fame, an pestilentia, an ab hoste oppressus esset.
2. Non modo a militibus suis sed populi quoque suffragiis rex factus, id egit ut imperium, vi et armis partum, pacis artibus stabiliret ac confirmaret.
3. Praeclarissima ortus familia, adolescens ad rem p. accessit (or se contulit), senex demum magistratu abiit.
4. Externi jam belli metu liberata civitas cives impios finibus pellere, et optimo cuique gratiam referre potuit.
5. Propinquus tuus, homo nequissimus, utrum hoc conatu destiterit an in eo perseveraturus sit nescio; sed sive (171, c. d.) hoc (340, ii.) facturus est sive illud, videtur mihi nondum injuria abstinere velle.
6. Frater meus, homo infelicissimus, tantum abest (124) ut aere alieno liberatus sit, ut hodie propter hanc ipsam causam (or nullam aliam ob causam) patria cedat.

2. Note the very useful phrase id egit ut; also imperium for "throne."
3. Ortus includes the meaning of the English clause, "as he was" (see 406, i).[TR1]
6. Note the common use of cedere in sense of "to withdraw from" with the abl. without a preposition.

[TR1] "406, 1" → "406, i".


1. Illud bona tua venia quaerere velim, utrum casu hoc an consilio feceris.
2. Cum lacrimis, cum ploratu, summa cum sollicitudine, domo profecti sumus; curarum onere levati, metu vacui, et cum summa omnium (59) laetitia, ad finem itineris pervenimus.
3. Homo est moribus integerrimis, et tantum ab ejusmodi scelere abhorret ut mirer equidem quemadmodum in tam nefariae impietatis suspicionem venire (the regular phrase for the passive of suspicor) potuerit.
4. Cum dignitate ("self-respect") mori, quam servi vivere malumus, sed hoc modo (268) perire, hujusmodi hominis causa, nolumus.
5. Potui morti ipsi nullo negotio (64) obviam ire (196, Obs.), sed hanc tam gravem calamitatem aequo animo perferre nequeo.
6. Qui adeo exarsit ira, ut non fratri solum suo, sed omnibus qui adstabant, mortem denuntiaverit (see rules in 112, 113).

2. Note how the substitution of omnium for "universal" makes the conjunction (et) unnecessary.


1. Illud (341) inter vos omnes satis constat (or convenit) solem luna multis partibus majorem esse.
2. Hunc ego hominem a puero notum habeo; multo eum te et fortiorem esse et doctiorem credo.
3. Rex ipse, dum ante primam aciem pugnat (180), capite vulneratus est; in tanta hac trepidatione et omnium pavore e certamine se recipere noluit.
4. Hac ratione civibus omnibus jure carissimus (57, a.) factus, ad extremam (60) senectutem, nomine privatus civis, re patriae paene parens pervenit.
5. Quod scelus tuo statim sanguine luendum est; facinora enim ista hac luce clariora sunt ac manifestiora, nec potest fieri ut civis quisquam tibi ignotum velit (240 Obs.).
6. Mihi, inquit, vos omnes nomine esse milites, re vera transfugae ac latrones videmini.
7. Multo jam acrius pugnabatur; a sinistro cornu nostri lassitudine deficiebant; dux, altero ipse saucius bracchio, primus hoc sensit.
8. Potuistis paullo ante bellum pace mutare; sero vos hodie erroris paenitet.[TR1]
9. Saluti vestrae heri diffidebam; sed res expectatione (or spe) mea multo melius evenit.
10. Quanto (279, caution) melius fuit (153) in tali tempore omnia communi (or reipublicae) salute inferiora ducere.

2. Notice the difference between the English and Latin phrases for "your superior in."
10. Note tense of ducere.

[TR1] "9." → "8."


1. Filio tuo jam diu familiarissime utor (181), qui (78 and 43) mihi ingenio potius ac virtute quam vel vultu vel corporis habitu patris (255) esse similis videtur.
2. Nolite eum qui Deorum (Immortalium) beneficiis tam bene, tam prudenter, usus est (or sit) merito honore ac laude privare.
3. Facere non possum quin tua opera (267, Obs.) credam factum esse ut hoc periculo defunctus sim.
4. Omnes qui te salvum volumus (240, Obs. 1.), hoc unum optamus, ut liceat tibi magistratu isto cum dignitate, cum emolumento tuo, fungi; omnes probitate tua ac modestia confidimus, omnes (in) amicitia tua gloriamur.
5. Tuo fretus subsidio, eos qui contra regem suum arma sumpserant (or qui armati a fide desciverant), gravi supplicio afficere ausus sum.
6. Sibi semper confidebat, et in tenui fortuna et exiguo victu suis rebus contentus esse (98 and 42, ii.) quam alienis (58) opibus niti maluit.
7. Omnibus rebus quibus ad vitam opus est liber carere, quam in servili conditione divitiis circumfluere maluit.

1. Virtute, of course, could not be used for "character" but for the context making it clear that good character is intended. Ingenium is natural ability, and is sometimes = character; but when coupled with virtus, etc., implies rather intellectual gifts. It is never used in the plural like our "abilities," but would be plural if used of more than a single person.
2. Qui ... usus est. Sit would be equally good Latin (see Ex. 29 B., note).
3. This very common periphrasis of factum esse ut might have been included in 125.
4. Probitas, or integritas, is "honesty," "incorruptibility," never honestas. So modestia is never "modesty," which is verecundia (see 18).
5. Two versions are given for "rebels;" the difference between the two ideas is obvious.


1. Pollicetur omnia se nobis quae opus sint (77) suppeditaturum.
2. Consulto magis nobis quam properato opus est; haec enim victoria vereor ne nimio (280, Obs.) nobis constiterit.
3. Patre tuo, viro praeclarissimo, adolescens amico usus sum (or utebar); singulari (381, Obs.) ille ingenio fuit, summa virtute (see Ex. 35 A., 1) (or optimis moribus).
4. Qui patrem suum occiderunt et contra regem conjuravere, eos gravissimis se suppliciis affecturum esse sperat.
5. Qui vereor ne miseratione tanta atque venia, quanta hodie ei opus est, parum dignus videatur.
6. Patris mei fortuna nihil unquam beatius concipere animo possis (or nihil beatius excogitari potest); qui ita summo magistratu functus est ut domesticae vitae dulcedine frueretur.
7. Tua fretus benevolentia, litteris, quas ad me (or mihi) per filium meum misisti, uti non dubitavi.
8. Num quisquam hoc homine laude dignior, supplicio indignior potest esse?

3. "I enjoyed" may be turned by the perfect or imperfect. It may state the fact, or it may mean "I used to enjoy."
4. For suum see 353; but the context makes it clear; were "parricides" intended, the Latin would be suum ipsorum (356, i.).
6. Possis: the subjunctive 2d person singular represents the English "you," "one," the French "on;" see 149, ii.


1. Utrum servi futuri sitis an liberi, vestri ipsorum (356, i.), est arbitrii.
2. Scimus cujusvis esse errare, sed stulti est illud (237) oblivisci, aliud esse errare, aliud in errore (or errando) perseverare.
3. Omnium civium jura ac libertatem spe sua celerius sui juris fecit.
4. In diem vivere, nihil in futurum providere, barbarorum potius quam liberi populi (civitatis liberae) esse dixit.
5. Patris tui aequales suos esse dixit, nec eorum quemquam sibi avunculo tuo cariorem fuisse.
6. Omnia tua causa atque fratris tui (289), hominis optimi, absens facere non destiti.
7. Tempori, inquit, cedere prudentis est: sed ejusmodi minarum rationem habere summae est stultitiae.
8. Utrum vicerimus, necne, vix ausim dicere; scio militis esse jussa expectare ducis.
9. Leges scribere, ac ferre, aliorum erit; nostrum est legibus parere.
10. Legi quam ipse pertulisses, fraudem te facere dixit; id quod evertendae esse reipublicae credidit.

2. Of course oblivisci as a rule governs a genitive; for the use of illud in the sense of "this," "the following," see 341.
3. Avoid privilegia (see Latin Dictionary).
7. Tempori cedere exactly answers to our "temporise;" tempus often = "a hard time," "a crisis."


1. In hoc rege (or principe) nihil sordidi erat, nihil turpe (295, a.), nihil humile; parum doctrinae, ingenii satis; rerum peritiae aliquantum, eloquentiae non nihil; multum prudentiae, probitatis plurimum ac constantiae.
2. E tot patris tui meisque (290) aequalibus nemo haud scio an illo laude et observantia fuerit dignior.
3. Uter vestrum plus detrimenti, plus damni reipublicae attulerit difficile est dictu; spero confidoque brevi fore ut utrumque scelerum poeniteat.
4. Nihil nobis reliqui fecit Fortuna, nisi ut aut cum dignitate moriamur, aut cum ignominia (332, 2. c.) vivamus.
5. Infelicissime pugnatum est; e (de) tot millibus perpauci supersumus; ceteri aut occisi sunt aut capti, ut vehementer verear ne de summa re actum sit.
6. Hominem illius similem ubi gentium (294, Obs.) inveniamus (150)? Tot ejus virtutes longum est vel enumerare vel verbis exsequi: qui utinam hodie adesset (152).
7. Tanto sanguine (280, Obs.) haec nobis victoria constitit, ut dubitem (106) equidem utrum victores an victi plus detrimenti acceperint.

1. Doctrina is the regular word for "learning," "information;" it should not be used in the plural, and does not answer, in classical Latin, to the English "doctrines" or "tenets." Note the meanings of prudentia, probitas, and constantia, as also of observantia in 2.
2. Note the correspondence in patris meisque of the genitive case with the (pronominal) adjective as pointed out in 289, 290, and 291, Obs. 2.
3. Notice carefully the use of damnum for "injury;" injuria is "wrong," not "injury," in the sense of "harm."
4. Ut aut cum... Note the substantival clause after nihil reliqui fecit. It is one of the cases where the ut-clause comes nearest to the Latin infinitive; the latter in fact would be admissible, though unusual. Aut ... aut, because the two ideas are diametrically opposite; in 6, vel, vel, "it does not matter which" (see Intr. p. 14, note).[TR1]
5. Ut vehementer: consecutive ut is constantly used in Latin to attach a clause which in English would stand detached. An English writer would probably omit the "so that."
6. Exsequi: avoid the use of exprimo, "I squeeze, or force out."

[TR1] Footnote "Latin has..." to 57.


1. Litterarum fuit ille semper studiosissimus; laboris idem, frigoris, aestus, inediae, vigiliarum, patientissimus; illud equidem vereor, ne parum (294) sibi otii ac quietis concedere velit.
2. Tantum erat militum (299, Obs.) studium pugnandi, tanta omnium alacritas, ut peritissimo ejusmodi militiae duci dicto audientes esse nollent, et dum sui fiducia et hostium contemptu pleni, et alius alium (371, iv.) hortantes, tanquam ad exploratam victoriam procedunt, subito in insidias imprudentes praecipitaverint (106).
3. In summa rei p. dissensione, ea (348) tamen amicitia quae mihi erat cum patre tuo, viro fortissimo, et mea et illius (289) spe (277) diutius permansit.
4. Divitiarum illi satis erat superque, sed rei p. imperitissimus fuit, et famae idem vel laudis vel auctoritatis vel potentiae parum appetens, et ab omni magistratuum vel honorum contentione alienissimus.
5. Isti vero, horum laborum expertes omnium, voluptatum tantum otiique appetentes, rei publicae neglegentissimi, epularum gulaeque studiosissimi, eo impudentiae processere, ut exercitui omnium diutini belli incommodorum patientissimo luxuriam desidiamque me audiente ausi sint (106) objicere.

1. Ille may be used, in the sense of 339, iii., so in 4. Note velit for "consents to;" consentiat here would be absurd.
2. Note sense of studium, as of studiosus in 5; from its sense of a taste or passion for literature (litterarum studium) it came by degrees to be used in its modern but unclassical sense of "study." Peritissimo: the concessive sense here and with expertes in 5 is left to be inferred, as often also with participles (see 412, Obs., and cf. 510). Dicto audiens esse is a common phrase, used of the implicit obedience required from soldiers; the verb audire is never used in this way with dicto and another dative; audiens is treated as an adjective and combined with sum.
3. R. p. dissensio: the genitive is explained in 300; but note and put together the very various senses of respublica.
4. Note sense of auctoritas; never "authority" in the sense of "power,"—always moral or intellectual "influence."
5. Eo impudentiae: this construction, though common in Livy, is scarcely found in Cicero. Me audiente: this phrase might have been added to those in 420, ii. Note the subjunctive in ausi sint, as in praecipitaverint in 2; both are at variance with the idiom of English or of Greek, where the indicative would certainly be used.


1. Serpentes dicunt (44) ingenti magnitudine (271) in insula Lemno (222) inveniri.
2. Virum eum fortem fuisse nemo negat; illud (341) quaeritur utrum prudens fuerit, ac rerum peritus.
3. Filius tuus (43) optimae esse spei puer videtur, et maximae apud aequales auctoritatis.
4. Post tridui cunctationem tandem cum triginta navium classe profectus est; sed exactae aetatis homo vix tanti laboris opus exsequi potuit.
5. Bono igitur velim sis animo, neu (103) propter brevissimi temporis pavorem tot annorum laboris fructum projicias.
6. Priscae, id quod (67) omnes scimus, et nescio an nimiae severitatis homo est; idem vero vir justus ac probus et vitae innocentissimae.
7. Fortiter pugnare et honeste in acie perire civium Romanorum est; nos igitur, qui pauci (69) supersumus, et majoribus nostris et republica Romana dignos nos praestemus.
8. Cui dormienti adstare visus est senex quidam (361) exactae aetatis, canis capillis, benigno vultu, qui eum bono esse animo et optima sperare jubebat; nam ad insulam Corcyram post aliquot dierum navigationem perventurum esse.

4. Tanti laboris: or tantum tamque laboriosum, or opus laboriosissimum.
6. It should have been added in 169, that nescio an is occasionally used without a verb as here.


1. Homo erat mediocris ingenii, (sed) virtutis summae, qui, periculosissimi belli maximo in discrimine, pluris in provecta aetate quam juniorum quisquam factus est.
2. Vir erat spectatissimae fidei et singularis (381, Obs.) integritatis; tum vero avaritiae insimulatus est, ambitus in suspicionem venit, et rerum repetundarum (or de reb. rep.) reus est factus: cujus criminis scitis omnes omnium eum judicum sententiis absolutum esse; cui vero vestrum non illius (348) diei venit in mentem quo ille condemnationis ignominiam immeritam deprecari noluit, nec se ipsum solum de eo crimine purgavit, sed eorum qui se accusabant malevolentiam et mendacia coarguit? Nemo eorum qui eo die in judicio aderant praeclarissimae illius orationis facile obliviscetur; nec quidquam unquam eorum qui audiebant (or audientium 414) magis animos commovit.
3. Totum jamdiu populum belli taedet, poenitet temeritatis suae, et imperatoris stultitiae inscitiaeque pudet.
4. Illum (308, b.) cujus mentionem facis bene memini; homo erat infimi generis, provectae aetatis, canis capillis, veste sordida (303, Obs. 2), habitu corporis rudi et agresti; sed nemo unquam rei militaris peritior fuit, et plurimum ad salutem civitatis interfuit eum in (273, Obs.) tali tempore imperatorem fieri.
5. Parvi nostra interest, qui sententias vestras expectamus,[TR1] utrum absolvatur iste, an (159) condemnetur, sed omnium interest ne absens, indicta causa (425), vel exilio vel morte multetur (307).

1. For homo (and vir) see p. 153, note;[TR2] for ingenium and virtus see Ex. 35 A., 1. "In his old age:" senex would of course be right (63), but in pr. aet. expresses more nearly the idea of the English, i.e. "in spite of" his age (273, Obs.).
2. Cujus criminis; note the relative, and see 78, and also 541, Obs. Coarguit: exposuit would merely mean "stated;" coarguere is "to bring home" a charge, arguere to try to do so; cf. ἐλέγχειν and ἐξελέγχειν, or ἤλεγχε (imp.) and ἤλεγξε (aor.). For nemo, nec quisquam might be substituted (see 541, Obs.). Animos commovit: in the less imaginative and less picturesque style of Latin, as compared with that of English, it is natural in such expressions to introduce the animos, which would be omitted in English, and also to use the plural (see Ex. 16 B., 5).

[TR1] "expectatis" → "expectamus". Note: the 1885-"Key" has (a wrong) "expectatis", whereas a later version of this "Key" has the correct "expectamus".
[TR2] Footnote "Homo is..." to 224, Obs. 2.


1. Quum Veiis in oppido tum temporis (294, Obs.) et multitudine civium et maximis opibus florentissimo (or frequentissimo atque opulentissimo) multos jam annos viveret (181), ad urbem inde Romam, quae quattuor decem millia ferme a veteri domicilio aberat, senex (or provecta jam aetate) commigravit.
2. Parentes ejus a (266, Obs.) Syracusis oriundi, Carthagini jamdiu domicilium habebant; ipse Uticam ad avunculum puer missus, triennium totum domo abfuit: sed postquam ad matrem jam viduam Carthaginem rediit, reliquam adolescentiam domi suae (316, iii.) degit.
3. Hostes vix jam unius diei iter aberant; arcis muri, vix plus viginti pedes alti, et fossa minus (318, Obs.) sex pedum cincti, vetustate (267, cause) corruebant. Doria, quum sex dies subsidia frustra expectavisset, litteras Pisam ad Praefectum misit, quibus eum oravit obsecravitque ne (118) tempus ultra tereret, sed ut milites sibi auxilio confestim adduceret.
4. Londini, in urbe omnium maxima et frequentissima nato educatoque, strepitum urbis ac multitudinem vitae rusticae otio, securitate, et infrequentia, ut permutarem, nunquam antea, ne semel quidem, mihi concessum est (or contigit, 123).[TR1] Jam vero brevi me Romam ad filium meum iter facturum spero, ex Italia autem ante mediam hiemem ad Constantinopolim navigaturum, quam urbem visere jamdudum gestio; te puto Melitae hiematurum esse, quam ego insulam numquam sum visurus. Veris initio Neapoli in pulcherrima urbe commorari (45) statui, et Londinum ad veterem domum mense Maio (538) vel (p. 14, note)[TR2] Junio me conferre.
5. Caesarem puto vix minus domi se quam militiae propositi tenacem praestare; dicunt eum ad urbem esse, triumphum expectare, apud populum verba facere velle.
6. Injuriis Napoleonis ac contumeliis lacessiti irritatique Hispani ad Anglos tandem veteres hostes sese converterunt.

1. Maximis: why not vastis? (Vocab. 3, note.)
4. Quam urbem, quam insulam. Note the transference of the appositional urbs and insula to the relative clause, analogous to that in 69.

[TR1] Sir James F. Mountford's revised edition of Bradley's Arnold Latin Prose Composition (1938) removes the footnote concerning "even" (footnote text "= not even (Intr. 99)") from the English text and offers an alternative translation in its own Key: "Mihi Londini, in urbe omnium maxima et frequentissima nato educatoque, ut strepitum urbis ac multitudinem otio vitae rusticae et securitate et infrequentia permutarem, nunquam antea concessum est (or contigit)."
[TR2] Footnote "Latin has..." to 57.


1. Mithridates, qui uno die tot cives Romanos (58) trucidaverat, alterum jam et vicesimum (530) annum ab eo tempore regnabat.
2. Hirundines mensibus hibernis hic quoque abesse videntur; ego certe ne unam quidem (381) his viginti diebus vidi.
3. Tertium ac tricesimum agens (410) annum excessit vita; quum nondum triginta haberet annos, tantas res gesserat quantas (490, i.) ne unus quidem eorum qui aut ante eum aut post regnaverunt (175).
4. Fames fit in dies (328, c.) gravior; quotidiano labore[TR1] fatigatis eruptiones, quas ad hunc diem nocturnas diurnasque fecimus, mox intermittendae erunt (392); nostrorum adventum diem de die (328, c.) frustra expectamus.
5. Ad Calendas Junias (538) mihi se praesto fore pollicitus est; his decem annis ne semel quidem eum ad tempus adesse cognovi.
6. Abhinc prope tres annos neminem me unquam vidisse dixi, qui fratrem tuum vel virtute vel ingenio superaret (77, and also 504); sed hoc biennio severior is in dies fieri atque asperior videtur, nec tanti (305) jam eum facio quanti antea.
7. Viginti fere post diebus quam ab India redierat patrem tuum vidi; ingenii ejus aciem vel animi vim nondum aetas affecerat (hebetaverat), in (273, Obs.) provecta aetate illis sex mensibus exercitui praefuerat, et jam tum magistratum petiturus (14, c.) fuit.
8. Temporis errore deceptus plus sex menses te Athenis fuisse (or commoratum esse) putavi.
9. De hac re satis jam dixi, nec diutius (328, a.) vos retinebo; abhinc sex menses potui plura dicere (196, Obs.)

2. Notice this adjectival use of the English "winter," Ex. 9, last note.
7. Afficere is used in the sense of affecting, for the worse, health, etc.

[TR1] The original English text has "by daily toil (pl.)". The author of the "Key" seems to have ignored the plural-indicator.


1. Quod tantum beneficium tibi potissimum liberisque tuis secundum Deos acceptum rettuli (lit. entered to your credit in my account as received).
2. Spero eum, cum Romam pervenerit (p. 296, note),[TR1] apud me commoraturum esse.
3. Hic annus ad interitum (18, 19) civitatis (or r. p.) fatalis esse videtur.
3. Plerique eum extra culpam (331, 9) esse credunt (cf. 44); nec quisquam talem tamque bonum civem contra rem p. quidquam facturum fuisse putat.
5. Aciem ultra Danubium instruxit; nostri vero, qui jamdudum aliquantum temporis secundum flumen iter faciebant, prope (or juxta) alteram ripam adversus hostium castra constiterunt.
6. Per me tibi licuit Londinum (315) ad amicos (or ad tuos) domum redire, utrum abieris necne penes te est.
7. Illud inter te ceterosque interest; apud illos hic (338, Obs. 1) propter tot ejus in rem p. merita permultum, apud te propter hanc ipsam causam plane nihil valet.
8. Filium tuum videtur ille (339, iv.) ad cenam in tertium diem (326) apud se invitasse; ex illo tempore nemo eum amicorum vidit usquam.
9. Jam in terram expositi (20, 21, a.) (erant) hostes, (et) intra telorum jactum venerant; nostri pila conjicere, et inter illos ac flumen praeterire conari (or pres. hist.).
10. Tanta fuit eorum in praesens laetitia, tanta in futurum spes, ut nemo quid re vera fieret (or id quod fiebat) suspicatus sit.
11. In me ille (334, iii.) vehementissime invectus consedit; cujus ego adversus longissimam orationem perpauca dixi.
12. Arbores quae multae proceraeque circa viam stabant praetervectus (Ex. 5. 13), tandem juxta portam constiti.

9. Erant and et may be omitted (see 15).
11. Furiosissime should be avoided (see Ex. 6. 1).

[TR1] Footnote "Remember how..." to 471.


1. In hac tanta trepidatione ac tumultu, Imperator a sinistro cornu cum legatis conspectus est. Jam ab hostium equitatu securus erat, et adhortantis vox prae laetantium et exultantium clamore vix audiri potuit.
2. Vereor ne de exercitu nostro actum sit; dies continuos decem a re frumentaria magnopere laboratum est; a fronte, a latere, a tergo instant hostes; omnes finitimae nationes in armis sunt; nusquam spes (ulla) auxilii: equidem vero in his tantis periculis de summa re desperare nolo.
3. Confestim a proelio (secundum proelium) productos captivos caedunt; a duce incipiunt; nulli (223, note) parcitur; omnes ad unum trucidantur.
4. A te igitur incipiam; cives tuos pro aris et focis pugnare fingis; idem prae te fers in fines nostros incursiones eos saepe fecisse, et nullo lacessente (425), nullo repugnante, agrum nostrum ferro et igni populatos esse.
5. Adolescentem hunc a puero notum (188) habeo; et pater ejus et ipse vivo patre tuo saepissime apud me deverterunt (or commorati sunt); nec quidquam ei vel a doctrina vel a natura deesse arbitror.
6. Pro ea quam mihi cives mei demandaverunt potestate, eos qui bene de r. p. meriti sunt praemiis sum affecturus (283), de ceteris pro delictis poenas sumam.
7. Tibi, quantum in me erit, opem feram, sed vereor ne de spe tua actum sit.
8. Nolim te de spe tua dejicere, sed frater tuus vereor ne infecta re (425) redierit.
9. Fortissimum se, ut (492, v. b.) in re tam trepida, praestitit, et omnes ei debemus pro tot ejus in nos et in rem p. meritis gratiam referre (98, b.).
10. Omnes quae in oculis sunt spectare oportet; e rebus futuris pendere nihil prodest.

1. "Midst" need not be expressed: its meaning is scarcely literal, but rather that given in 332, 5, i. Tantus is often equivalent to "this," with an expressive adjective, such as "dire," "vast," "terrible," etc.; dirus is not "dreadful," except in poetry. Laetantium: see 415, b., and note the idiom carefully, as also the mode of turning the English metaphor of sound being "drowned."
2. Summa fuit frumenti inopia would also be Latin; but the other phrase is common, and is more idiomatic Latin. Instant: why would minantur be wrong? "threaten in words." Equidem, properly only a stronger form of quidem, but most rarely used with other than the 1st person; is often used as an emphatic ego.
3. Nulli: the dative nemini is rarely found.
4. Tecum incipiam would mean "I will begin in your company."
5. Doctrina, "acquired knowledge" (Ex. 37, 1).
7. Notice the singular of spes; the plural is used in poetry, rarely or never in prose; cf. memoria: as a general rule Latin abstract nouns are more readily used in the plural than English (Ex. 24. 2).
8. For infectus, see 407, iii.
9. Omnes is quite enough; as the "us" means "men in general," nos would limit it too much, nostrum be wrong (297).


1. Solent isti hos homines, haec instituta, hos mores vituperare, antiquitatem illam desiderare, laudibus ferre; et tu ipse haud scio an (or potest fieri ut, 170 and 64) in istum errorem nonnunquam incideris.
2. Maxima est apud me reipublicae dissentio; hi omnia, illi nihil mutari (or mutata, 240, Obs.) volunt; ego neque hos neque illos recte sentire crediderim (149) (or credo).
3. Ab his ille (or adversus haec ille) periculis, ab his terriculis, semper se invictum praestitit; vos cavete ne majoribus vestris, viris praeclarissimis, indigni videamini.
4. Hoc certe mihi persuasum habeo, opinionem istam hujus moris vetustatis (300) falsam esse; unde orta sit tu videris.
5. Satis notum illud Caesaris, plurimum in bello valere Fortunam.
6. Causam jam tum dicturus (418, d.) voluit hic cum isto in gratiam redire; id quod brevi effecit, me invito (420, ii., and 426), repugnantibus omnibus amicis.
7. Interroganti[bus] (415) cur exulare quam domi suae vivere mallet, respondit ille nondum posse se salvis (424) legibus redire, regis mortem expectandam esse.
8. Hanc (347) demum veram esse sapientiam dicunt, sibi imperare.
9. Meam ego existimationem pluris quam tu tuam facio, idem libertatem meam r. p. libertati (345) posthabere (253, ii.) volo.
10. Qui abhinc viginti annos ne fortissimum quidem hostem pertimui, is hodie in parum gravi periculo saluti meae ac liberorum metuo.
11. Interrogantibus cur libidini regiae obsequi nollent, non eos esse sese responderunt qui dolorem vel periculum pertimescerent.
12. Ab homine laudatus es, optimo illo quidem, sed harum rerum (301, ii.) imperitissimo.

2. Notice carefully the various uses of respublica; avoid ever using in the plural for "politics," etc.
9. The English metaphor of "sacrifice," "victim," can never be turned literally.


1. Multa nobis incommoda, multae (49) molestiae, nostra ipsorum culpa accidunt, nec illud raro hominibus contingit, ut pueritiae peccata jam adulti (61, 63) luant.
2. His dictis, tribunos centurionesque ad suum quemque cohortem remisit, et quum equites jussisset adventum suum tumulis tectos expectare, concitato equo profectus pedites, qui ad ipsa (355, a.) castra se receperant, voce ac gestu cohortabatur (184) ut (118) reversi se sequerentur.
3. Eum te esse credo[TR1] cui (247) cives tui, propter ipsam virtutum (or virtutis tuae) opinionem, magistratum mandaturi sint.
4. Regis est non sui solum, sed eorum qui (175) sibi successuri sint (virtual or. obl., see 448), rationem habere.
5. Ipse eum immaturam filii mortem deplorantem (410, Obs.) audivi; quam tu calamitatem minimi eum fecisse dictitas.
6. Nostris ipsorum, inquit, aerumnis (or incommodis) vix magis quam amicorum moveri debemus.
7. Quum ad suos rediisset, obtestabatur ne inimicissimis suis et ipsorum, qui patrem suum occidissent et ipsos prodidissent, victoris se arbitrio dederent, sed potius ultima experti in acie perirent.
8. Suo se, non Germanorum, tempore suos ad pugnandum educturum esse ait.
9. Sui et aetatis suae poenitere cujusvis est; summae vero est sapientiae illud intellegere, quemadmodum praeteriti temporis sanare incommoda, et reipublicae (59) vulneribus mederi possimus.
10. Interrogantibus (346) quid emolumenti ex (or ab) amicis tam multis percepisset, ipsas per se ac propter se expetendas esse amicitias respondit.
11. Quum consedisset, arcessitos sociorum legatos interrogavit cur in tali tempore et se deserere et ipsorum libertatem prodere vellent.

1. Notice nec raro for et saepe; a common "figure" in all languages.
3. Credo when used parenthetically in Latin is almost always ironical.
6. Avoid tangi in this sense.
9. Vulneribus: a common Latin metaphor.
10. Note the use of percipere, and the plural of amicitia (Ex. 7. 6).

[TR1] A newer "Key" has a more literal "Is es cui cives tui..." instead of "Eum te esse credo cui cives tui...".


1. Cave, inquit, ne cuiquam, ne dicam tuo ipsius fratri, sine aliqua justa causa irascare.
2. Quae calamitas qualis sit ac quanta vix cujusquam est animo concipere; et haud scio an nunquam sanari possit.
3. Potuit iste casus cuivis accidere; tu vero mihi quovis aequalium nescio quo pacto infelicior fuisse videris (43).
4. Nemo unquam ad ullam ejusmodi (87) virtutem sine divino aliquo, ut dicam, afflatu pervenit, nec quisquam unquam ad tantam (Ex. 44, 1. note) nequitiam sine ullo sceleris sui sensu descendit.
5. Erant qui (504) nomen ipsum Romanum post Cannensem cladem (58) extinctum iri crederent, nec quisquam putavit e tanta tamque gravi (cf. 88) calamitate rempublicam tam brevi emersuram fuisse.
6. Et mihi quidem, ut verius dicam, videtur haec civitas non sua sponte sed insitiva quadam disciplina doctior in dies (328, c.) humaniorque fieri.
7. Civium ejus dixit olim nescio quis natura hunc ignaviorem (57, b.) esse ac timidiorem; mihi videtur fortior in dies ac constantior nescio quo pacto fieri, et laboris cujusvis vel periculi patientior.
8. In eo qui Veios circumsedebat exercitu erat Romanus quidam civis. Ei persuasum erat ut cum oppidanorum nescio quo colloqueretur (25). Is eum admonuit tantam exercitui populoque Romano impendere calamitatem, ut vix (unus) quisquam domum tuto esset rediturus.

1. For aliqua see p. 235, note 2;[TR1] justus often "sufficient in amount;" look out in Latin Dictionary.

[TR1] Footnote "Hence with..." to 360, i.


1. Alia (54) alii sequuntur homines; horum fratrum alter iisdem studiis atque artibus quibus pater suus, vir praeclarissimus, dedit operam; alter admodum adolescens ad remp. accessit.
2. De hac re aliter tu atque ego judicasti; potuisti bonum te civem praestare, et in civitate libera liber (or cum libertate) vivere; iis quas libertas habet laboribus ac periculis divitias ac voluptates praetulisti.
3. Hi omnes, alius alia ratione, de genere humano (or hominibus) bene meriti sunt; omnes ceteris prodesse quam sibi consulere maluerunt.
4. Alius aliud appetimus; divitiarum alii, alii voluptatis (or -tum) studiosi sumus; in magistratibus habendis (obtinendis) alii, in potestate, in r. p. procuratione, alii denique in favore, in gratia, in auctoritate, vitam beatam ponimus.
5. His auditis, alius alium intueri milites, quid se imperator facere vellet (165) taciti mirari, cur sibi potius quam ipsi irasceretur.
6. Tu me (334, ii. iii.) altero quoque verbo collaudas; idem summae perfidiae incusas; velim memineris aliud esse vera, aliud jucunda dicere.
7. Jam hostes diversi fugere; fugientium plerique occiduntur (179); ceteri abjectis armis ad unum capti sunt; pauci iram hostium deprecantur, nulli parcitur (or pauci ut sibi parcatur poscunt, impetrat nemo).
8. Constitimus plerique, alius alium taciti intuentes, quis nostrum primus locuturus foret mirati; ego autem atque Laelius, alter alterum expectantes, conticescebamus.
9. Duobus comparatis exercitibus, uno hostium castra aggrediuntur, altero urbem custodiunt; illi infecta re redeunt, hos subitus invasit pavor; itaque utrinque res infelicissime gesta est.

1. Studium (see Ex. 32. 2) is often used of a special or favourite pursuit, as opposed to the routine of active life. "Studies" is here represented by artes.
3. Ceteris: note the wide sense of the English "neighbors." It is the result on our language of our Lord's parable.
4. Favore, etc.: note carefully the use and meaning of these three words.


1. Poetam, quem singuli negleximus (or neglegebamus, the habit) universi laudamus.
2. Stat a nobis optimus quisque ac sapientissimus (or stant ... boni omnes ac sapientes), et quos diligimus admiramurque eos eadem quae nos sentire cupimus.
3. Ut quisque plurimum civitati prodest, ita apud cives maximi fit (or quo ... plus ... eo ... majoris); miles hic fortissimus, reipublicae fuit idem gubernandae peritissimus; utramque igitur ob causam summa laude et honore florebat.
4. Persaepe fit ut quanto quisque stultior est ac rerum imperitior tanto sit loquacior pertinaciorque.
5. Tritum illud (341), levissimum quemque aliud alio tempore (or alias) appetere.
6. Jam satis apparebat (46, c.) hostes primo quoque tempore castra nostra aggressuros fore,[TR1] eosdem occasionem idoneam expectaturos.
7. Qui universis nobis salutem attulit, eum singuli deserimus destituimusque.
8. Persuasum sibi habere credo optimum quemque, nullo modo fieri posse (125, f., and 200) ut cunctando differendoque ac cessando quidquam efficiamus; ut (Ex. 37. 5 note) pro certo sciam properato potius quam consulto (286) opus esse.
9. Aegre illud (341 and 237) civibus persuasit, hostes nihil fere singulos posse, conjunctos plurimum.
10. Tum cuncti, pro se quisque interroganti responderunt; hoc facto (420) plerique senatum orare, universos singulosque obtestati, ut consules primo quoque tempore alter ambove sibi succurrerent.

[TR1] For "fore" see 36 in the textbook. A later key uses "esse" instead of "fore".


1. Aut exulandum ei ultro fuit, aut in acie pereundum, aut quidvis potius quam hoc faciendum.
2. Nonne eis quibus gratiam debemus (98, b.) agendae gratiae?
3. Imperandum fuit militibus ut (a) caede desisterent (or jubendi fuere milites ... desistere), neu quem inermem trucidarent (neu in inermes saevirent); feminis certe puerisque, ne aegris dicam sauciisque, parcendum erat.
4. Quominus tuum ipsius caput periculis objicias non recuso (136), militum vero saluti in hoc tempore cavendum est (248).
5. Hoc tibi, homini prudentissimo, faciendum fuit, neque illud praetereundum.
6. Quum videret sibi aut pedem referendum esse, aut cum haud contemnendo hoste die postero confligendum, statuit (45) aciem instruere et statim pugnare.
7. Neque ei audiendi sunt qui amico, qui assentari nobis adularique nolit, irascendum esse dicunt.
8. Filio tuo, homini insipientissimo, persuaderi non potuit ut fateretur rem vel obliviscendam esse vel in oblivionem venire posse.
9. Omnibus aliquando moriendum erit; sed commune illud omnium fatum quando cuique et quemadmodum obeundum sit, ne sapientissimus quidem hominum aut praesentire aut praedicere potest.
10. Videmini ad me cuncti in regiam domum duas ob causas convenisse; partim vestri purgandi causa, partim mei consulendi; occasione igitur utendum est, et rege praesente oranda causa.

1. Ei, if mere reference to some one already mentioned (336), otherwise illi (339, iii.).
2. "We" need not be expressed, if it is a general maxim; otherwise a nobis (387).
3. If jubendi is used, it will not extend to the negative clause, and vetandi must be inserted with the infinitive, or (better) edicendum ne.
8. Cf. in suspicionem venire as passive of suspicari (Ex. 40. 2).


1. Hi ad castra nostra, sui laudandi, incusandi vestri (Intr. 107) causa, venisse dicuntur; nunc, vobis placandis, sibi crimine gravissimo purgandis, dant operam.
2. Res nullo modo est differenda; hoc ipso vobis die decernendum est, utrum evertendae id reipublicae sit an conservandae (or pertineat ad...).
3. Adeo in ipsa victoria mitem se ac clementem praebuit, ut dubitari possit utrum plus favoris inimicis ignoscendo an sublevandis amicis consecutus sit.
4. Dubitari non potest quin patriae potius quam sibi consulendo, quin amicorum commodis sua posthabendo, et sicut animo suo ita linguae moderando (249), hic juvenis maximum quemque natu facile vicerit.
5. Omnem quam templis diripiendis, singulorum bona publicando, pecunias tot civitatibus imperando (247), praedam nactus erat, secreto exportandam curavit.
6. Audendo (82) aliquid (360) et instando, non cunctando cessandoque, nec multa disserendo, pauca faciendo (53, 54), ea se quae ad id temporis effecissent (77) effecisse dixit.
7. Ego insectandi hostis auctor fui, ne quod ei respirandi spatium, neve ulla sui colligendi, vel cognoscendi qui et quot eum aggrederentur, facultas relinqueretur.

1. Notice how rarely crimen is used for "crime" in prose.
3. Ipsa (355, b.) exactly corresponds to our more rhetorical and picturesque "hour of." Triumphus is not triumph in the sense of "victory;" but the half-religious half-military ceremony that was decreed to a general after certain victories.
6. Se, because "they" includes the speaker.
7. Notice the very common use of auctor with a genitive in the sense of "adviser," "suggester," of. Ex. 22. 5.


1. Legati ab Atheniensibus Olynthum ad Philippum injurias civibus suis factas questum venerunt.
2. Massiliam ad patrem[TR1] ludos spectatum profectus (est, sed) his paucis diebus, dum iter facit (or iter faciens) vel a sicario vel a latronibus interfectus est.
3. Vos intra castra manete ut cibum ac quietem et reliqua omnia, quae vobis opus sunt, capiatis; nos qui pugnando minus fatigati sumus—nonne enim recentes atque integri secundum proelium (or, confecto jam proelio) advenimus?—frumentatum ac pabulatum exeamus.
4. Iram vestram deprecatum ac pacem flagitatum venimus; magnopere speramus ea nos quae petimus consecuturos esse.
5. Romam ad senatum legatos misit, victoriam populo Romano gratulatum.
6. Incredibile dictu est, quam saepe te quamque vehementer ne (118) isti homini fidem haberes monuerim.
7. Haud facile dictu est utrum huic homini parcendum sit, et ipse cum sociis incolumis dimittendus, an statim aut interficiendus sit aut in vincula conjiciendus.

[TR1] The "Key" omits translating "from his uncle at Narbonne" in the English sentence. A newer "Key" adds "Narbone ab avunculo..." before "Massiliam ad..."


1. Num (155, b.) igitur repugnantibus et tela in nos conjicientibus parcendum erit?
2. Num his etiam repugnantibus parcendum erit?
3. Quaerentem te semel ac saepius (533, c.) audivi num domum meam redituri essemus, an Londinum ad patrem tuum ituri.
4. Urbem cunctam laetantium exultantiumque clamoribus personantem (410, Obs.) audivi.
5. Quum ab India senex rediisset domi suae (316, iii.) excessit vita; aegrotantem ac deficientem circumstabant filii nepotesque, morientis vultum maesti intuentes, et futura praesagientis verba memoria retinebant.
6. Querenti (mihi) fidem eum fefellisse, nihil se ejusmodi fecisse respondit, sed tanti illati damni poenas dare velle.
7. Milites tota urbe tela jactantes vidi, laetantium triumphantiumque (used so occasionally, or exultantium) voces audivi; nuntiatae victoriae manifestissima indicia cognovi.
8. Regi ad pedes projecti (411) fidem ejus implorabant, ne homines neque ad id temporis nocentes et maxime olim r. p. profuturos certissimo exitio traderet.
9. Quum navem Neapoli conscendisset, saluti suae suorumque diffisus, Massiliam ad patrem meum confugit.
10. Et laudantis et increpantis verba prae indignantium clamore, et acclamantium convicio ac maledictis, audire non poterant.
11. Meis ego auribus diffisus (or quum diffiderem), nescio quem propius te (256) adstantem interrogavi num recte audivissem; is interroganti recte me audisse respondit.
12. Nonne te omissi incepti, deserti amici, violatae fidei pudet poenitetque?

1, 2. Erit or est, according to the context (190).
5. Memoria (like spes) not used in the plural (Ex. 44. 7); animis may be substituted.
8. Neque ... et, et ... neque, are common combinations in Latin.
9. Confugere is the regular word to "fly for to a certain point," hence to fly for refuge.
10. Acclamare should be looked out.
12. Notice carefully this mode of translating the English verbal noun.


1. Tum salutato hostium duce ad suos conversus, subditis equo calcaribus, Germanorum ordines praetervectus est, neque expectatis legatis, nec respondente ullo.
2. Me auctore (82) ne (101, ii.) vox te viresque deficerent, inceptam orationem paulipser intermisisti.
3. Equidem quum timerem (or veritus, 413) ne gloria ac laudis studium parum apud te valerent, omissis istis, alia ratione animum tuum flectere conatus sum.
4. Haec omnia auctore (or suadente, or monente) fratre tuo fecit, nullo neque accepto neque sperato praemio.
5. Peropportune mihi accidit proelium, te invito ac dissuadente, ne adversante dicam ac repugnante, committenti, ut ne uno quidem amisso milite, perpaucis vulneratis, victoriam consecutus sim (or quod ... sum, 487, a.).
6. Quum castra nostra aliquot horas oppugnassent barbari, adeo aestu ac siti et lassitudine fatigati sunt ut, amissis plus (318, Obs.) mille (528) ducentis, incepto desisterent et re infecta domum redierint.
7. Te auctore, me non solum invito sed adversante, sed repugnante, sed fidem Deorum hominumque implorante, civibus tuis persuasum est ut universum populum (or civitatem) indicta causa condemnarent.
8. Hoc mihi persuasum habeo, te hanc legem salva republica perferre non posse.
9. Me haec dicente, nuntiatus hostium adventus et allatae a rege litterae audientium animis et iram incussere et pavorem; erant autem qui (504) properato opus esse rati, arreptis armis hosti obviam descendere contenderent.
10. Te superstite et incolumi liberos meos nunquam orbos fore pro certo habeo.
11. Te duce arma sumpturus fui, sed comperto te aegrotare, domi remanere nec certamini isti me immiscere decrevi.

1. Ullo: the masc. ablative quoquam is rarely used.
7. This repetition of sed for emphasis is very common in Latin. Of course "heaven and earth" must not be rendered literally in prose (see 17).
8. For difference between ferre and perferre legem see Latin Dictionary.
9. This insertion of animis has been already noticed (see Ex. 40. 2).
11. Remanere, "to remain" in the sense of "to stay behind."


1. Quae quum ita se haberent, excedere urbe noluit, et id se facturum esse palam, ipso praesente praefecto, negavit.
2. Quum e via languerem, totum diem domi manere et nihil agere decrevi.
3. Qui simul atque, edito ex summa arce signo, primum hostium agmen adventare sensit, nocte ac tenebris usus, patefacta repente porta, ferox (61) in medios erupit.
4. Ubi primum expositas hostium copias accepit, quum domi securus manere posset (431, Obs.), arma sumere decrevit et quantum in se esset (77 and 447) illatum bellum propulsare.
5. Quum videret nihil apud regem valere preces suas et obsecrationes, finem dicendi fecit; qui simul atque (or ubi primum) conticuit, patefactis subito foribus, duo introducti sunt milites, uterque (373 and 378) cum gladio.
6. Quum urbis vestrae oppressae atque afflictae portas ingrediebatur (433) hostis, nemo tum vestrum ne ingemuit quidem; quum his pejora acciderint (190, i.), ecquem vestri miserebit? vereor ne frustra fatum istum comploraturi sitis.
7. Cum hujusmodi aliquid audiverat (434), dicebat (184) continuo a vicino aliquo rem fictam esse.
8. Quemcunque (or ut quemque) victori viderat plaudentem, vituperat, et ne patriae gratularetur hostibus hortabatur.
9. Quintus hic est annus (or quinque sunt anni, 432, Obs.) cum hostis tota Italia victor volitat, exercitus nostros occidione occidit, exscindit arces, incendit urbes, agros vastat populaturque, sociorum denique fidem labefactat; quum subito mutata rerum facie legatos mittit, pacem se otiumque ac nostri populi amicitiam desiderare simulat (or fingit, Ex. 11. 9).

1. Notice the difference between nolo, though often = "refuse," and nego (136, a.).
2. E via; e (ex) = "just after," "fresh from," so statim ex proelio, immediately after the battle.
3. Nocte ac tenebris, so scelus ac furor for "frantic crime," juventus ac vires "youthful strength." Ferox, though not used in praise, is never equal to "ferocious" (Ex. 15. 11).
4. Notice carefully the use of quum posset = "instead of," and quantum in se esset often equivalent to "endeavour to." Propulsare: this and other similar phrases often = "to stand on the defensive."
7. Continuo: look out in Latin Dictionary; illustrate from Virgil. Rem.: avoid the use of fabula in such passages (see Latin Dictionary).


1. Tibi honorem habere vel maximum volo, dum (439) omnia invidorum meorum (51, a.) maledicta et obtrectationem tantidem (305) velis facere quanti debes.
2. Quae tantula (cf. 88, Obs.) equitum manus, contra sinistrum hostium latus immissa, tantum omnibus injecit pavoris ut, dum rex legatos quid fieret (179) percunctatur, in ipsa media acie trepidari coeptum sit (219); priusquam pejora nobis acciderint (442) nox intervenit; ut utrimque pugnari desitum fuerit.
3. Priusquam certaminis quod tanta nobis caede (280, Obs.) constiterat fructum perciperemus, alter (368) subito intervenit exercitus, ut dum imperator noster in tabernaculo suo dormit, redintegrandum fuerit proelium.
4. Civibus ille suis carus erit, dum erit (190, ii.) haec civitas, nec ex animis hominum prius (443, i.) excidet memoria ejus, quam omnia in oblivionem venerint.
5. Tum demum ad r. p. se contulit, quum mortuo patre poterat (433) ad optimatium (51, note 4) partes se adjungere, id quod jam diu facere studebat.
6. Quidlibet (359) audeant, modo ne eorum, penes (331, 15) quos procuratio est reip., auctoritati potestatique noceant.
7. Ego te, quamdiu his rebus propter se dare operam credidi, tamdiu summo in honore habui; nunc tanti te facio quanti fieri debes.
8. Dum qui exercitibus nostris praefuturi sunt, vel casu, vel propter gratiam eligentur, respublica nullo modo prospere geri poterit.

1. Note the phrase honorem habere; te in honore habere (below, 7); also the intensive use of vel with a superlative (Roby, 2221); invidi is used by Cicero precisely as a substantive. Note the wide uses of tantus, quantus, cf. 490, i. and 497 with Obs.; for mood of debes cf. 108, ad fin.
2. Note absence in Latin of any adjective for "universal" (cf. 59).
3. Avoid the Latin word scena (see Latin Dictionary).
4. Excidet: morietur would be intolerable in Latin, the metaphor too strong for a language which does not admit of nearly so much vividness of figure as our own (cf. 17).
5. Avoid patricii for optimates; patricius denoted a distinction long since obsolete in the days of classical Latin. Plebs and plebeius were still freely used. Ordines for "ranks" would have too literal a sense, and suggest that the optimates were drawn up in battle array.
6. Notice once more the proper force of auctoritas.
7. Notice dare operam for "study." Studere is used with a dative (e.g. by Caesar) for to give "attention to," "be zealous in;" for its modal use see above (5).
8. Gratia is constantly "interest with the powerful," opposed to favor, popularity with the masses; illustrate from Horace. Respublica geri: this phrase is common, with an adverb, in Livy, of military services to the nation.


1. Tum ad Cortesium conversus (413) vehementissime in Hispanos invectus est, qui in fines suos sine ulla justa causa arma (or bellum) inferrent (or infestum exercitum ducerent), et cives suos in defectionem aut invitarent aut cogerent.
2. Ne cuiquam parceretur edixit (128), qui vel necandis captivis vel legatis violandis (417, ii.) interfuisset.
3. Tum regulus, vir fortis et intrepidus (224), circumstantibus undique armatis, ad victorem conversus suorum timiditatem increpuit,[TR1] qui se Hispanis dedendo libertatem ac dignitatem, res pretiosissimas (222, Obs.), projecisset.
4. Non prius (443) se urbe excessurum pollicitus est, quam omnes qui ex hesterna caede superessent incolumes (61) intra muros duxissent.
5. Quaesivit ex eis qui multi circumstabant num, qui regem suum salvum vellent (240, Obs. i.), se sequi et omni adhibita celeritate ex eis qui fidem ac jusjurandum violassent poenas vellent sumere.
6. Quum ad summum montem pervenisset, convocatis ad se legatis fluvios ostendit qui Italiam versus defluerent.
7. Negavit se commissurum ut iis fidem haberet qui non solum ignavos se atque infidos praestitissent, verum omnia etiam tum, in tali reipublicae tempore, commodis suis atque utilitatibus posthabituri essent (or in eo essent ut ... posthaberent).

1. Justus often used in sense of "due" or sufficient in amount (see Latin Dict. for good instances). Inferrent: avoid the use of invado in this sense (see 1, 19);[TR2] the true sense of rebellio has been already pointed out (Ex. 25 B., 5). Qui in fines suos: here, as often, the suus refers to the subject of the main sentence (see 353).
6. Versus is always placed after its case.
7. Notice common phrase committere ut, never used however except with negatives or virtual negatives, non committam ut, etc.

[TR1] "timiditatem, increpuit" → "timiditatem increpuit" (according to a newer Key).
[TR2] References "1, 19" should probably be "18, 19" instead.


1. Tu, si me amas, fac (141) litteras ad me Romam (315) mittas.
2. Si domi es—num redieris nondum certo scio—spero me brevi litteras a te accepturum esse.
3. Haec si tecum patria loquatur, nonne impetrare debeat?
4. Redargue me, Metelle, si mentior; vera (458, Obs.) si dico, cur fidem mihi habere dubitas?
5. Qua mercede etiam si virtus careat, tamen sit se ipsa contenta.
6. Dies me deficiat, si omnia illius (339, iii.) in rempublicam merita enumerare coner.
7. Si quisquam unquam inanem gloriam et sermones vulgi parvi fecit, is ego sum.
8. Quod si (458, Obs.) quis hoc a te petat, jure irrideatur (253, iii.).
9. Ad rempublicam si accedere vis, ne dubitaveris me amicorum in numero habere.
10. Quod si vir fortis ille (or iste (338, Obs. 2)), fuisset, hoc certamen nunquam detrectasset.
11. Quod si quam vel salutis tuae vel rei familiaris rationem habes, cave ne cuncteris (modal use, 42) cum victore in gratiam redire.
12. Regnum vero si appetis, cur civili sermone uteris, cur civium arbitrio ac voluntati omnia te posthabere simulas?

1. Tu (vos) is often inserted thus at the beginning of a request or command; cf. use of ego, 334, i.
3. Debet might be used here in accordance with 461.
5. Careat, see 25.
6. Dies means here the day on which he is speaking—but it is also used in the sense of lapse of time, in such phrases as dies luctum mitigabat.


1. Quod si cum veterano exercitu in fines nostros bellum intulisset hostis, et tironem exercitum (223) fudisset nostrum, nemo hodie superesset Germanus.
2. Quod ego (334, iii.) certamen si detrectavero, vel timidum me et ignavum si praebuero, tum tibi si libebit ignobilitatem mihi meam objicias licebit, tum demum turpissimum me hominum, si voles, atque abjectissimum dicito.
3. Napoleo vero si (semel) exercitum suum Rhenum (229, Obs.) trajecerit, vereor ut (138) quisquam (358) ei cis Vistulam obstare possit.
4. Quod si satis hodie pugnatum est, milites ad sua quemque signa revocemus, et meliora in diem crastinum speremus; cras si manifestum erit (see 64) non jam resisti posse, tempori quamvis inviti (61) cedamus, et sibi quemque consulere (120) jubeamus.
5. Quod si, cum Romam perveneris, litteras a me accipere voles, fac prior ad me scribas.
6. Italiam, inquit, cum perventum erit, aut Romam vos, si voletis, statim ducam, aut, cum opulentissimas urbes Mediolanum ac Genuam diripiendas (400) tradidero, domum, si maletis, praeda ac spoliis onustos mittam.
7. Nostrorum si quem ex agmine procurrentem viderant (455), aut a suis relictum, in eum omnes tela conjiciebant.
8. Properato, inquit, non consulto, nobis opus est; quo si maturius usi essemus, bellum nobis hodie esset (458) nullum.
9. Qui, si per te licuisset (331, 16, c.), et viverent hodie et communem r. p. causam ferro (armis) sustinerent.
10. Heri si a me quaesisses num (167) fratrem tuum, hominem (224, Obs. 2) nequissimum, timerem, timere negavissem (162); adeo me haec nuntiata (417) clades sollicitum habet, ut si idem quaeras (162) timere me respondeam.

9. Si ... licuisset: this phrase may often be preferred to sino (with inf.) or permitto ut, for the English "allow," "permit," just as id agere ut, or quantum in me (te) est, to conor (Ex. 54. 4).


1. Quod si tibi ille (334, iii.) admonenti (415, a.) obtemperasset, si omnia (53) tacitus pertulisset, idem tum quod (84) hodie eventurum fuit.
2. Quod si in magistratu eodem esses anno quo pater meus, si easdem quas ille reipublicae (59) tempestates expertus esses, si non eandem quam ille animi moderationem, at tamen eandem (or, eandem certe) prudentiam adhibiturus eras.
3. Quae ego si eo consilio (107) dixissem ut et prodessem illi et placerem, tamen maledicta ejus ac contumeliae perferendae mihi erant.
4. Quae pater tuus si idcirco dixisset ut tibi displiceret, tamen meminisse te oportuit patrem eum esse, et iracundiam ejus aequo animo tacitum pertulisse.
5. Haec mihi, si eodem quo tu loco natus essem, facienda fuere (or haec mihi ratio ... ineunda fuit); Deorum beneficio factum est (or peropportune mihi accidit) ut tantum oneris (294) (or opus) nunquam mihi suscipiendum fuerit.
6. Quod si qualis pater fuerat (85) talis fuisset filius, potui animum (Ex. 15. 9 note) ejus precando orandoque flectere; nunc vero tam inhumanus est, tam crudelis, ut omnes eum si (458, Obs.) homines exorare conarentur, nemo impetraturus fuerit.
7. Quod si me prius videre quam urbe excessero voles (190, ii.), ad patrem tuum velim scribas, ne (122, c.) me prius ad exercitum vocet quam tu (11, b.) Romam veneris (190, Obs.).
8. Quod si tibi persuasum est ut peccata ei condonares (247), neve tot ejus delictorum poenas sumeres (105, note), num quisquam id tibi vitio (260, 2) vertat, vel clementiam tibi tuam ac lenitatem objiciat? Satius fortasse fuit non exorari; sed aliud (370) est errare, peccare aliud.

2. For the very various meanings of officium (18, 19) see Lat. Dict. Tempestatem: this metaphor is as common in Latin as in English, hence r. p. gubernare, the origin, through the French, of the English "to govern." At tamen: great attention should be paid to the caution (466). The tendency to disregard it is favoured by its incessant violation in modern Latin. Adhibiturus: this word is generally "to take to oneself as aid," "call in" (illustrate from Virgil); hence to "use," "practise;" avoid exhibeo in this sense.
4. Et not required before tacitum, as it (an adjective) and aequo animo (an adverbial phrase) qualify the verb in different ways and are not precisely co-ordinate.
6. Nunc vero is often used, as the Greek νῦν δὲ, to express the actual as opposed to some imagined or imaginary state of things. Impetro of course only means "I prevail" by prayer or entreaty.


1. Quod si post diem septimum non (464) redieris, tuae ipse causae magnopere nocebis.
2. Neque ego haec scriberem (at the time when I was writing), nisi mihi persuasum esset patrem tuum eadem (54) quae ego de hac re sentire.
3. Vir fuit summo ingenio, optimis moribus (or summa virtute), loco natus si humili at tamen (466) honesto.
4. Haec, quae peto (176), si impetravero, maximam habebo gratiam (98, b.); sin minus, aequo, quantum in me erit (54, 4), feram animo.
5. Mane iste pollicitus est, ac jure jurando se obstrinxit, nunquam se, nisi victorem, ex acie rediturum; eundem ipse vesperi hortis inambulantem vidi, vultu si minus hilari at tamen immoto (407, iii.) ac tranquillo.
6. Quae sentit (176), quae vult, eloquatur omnia; dum in futurum taceat, quid in praesens dicat (166) parvi refert.
7. Quae petis impetrabis; sed ita ut statim abeas, neve unquam posthac redeas.
8. Consultone abfueris an casu, tua refert (310, i. and iv.), et ad existimationem tuam haud parvi interest; nobis illud est judicandum, abfuerisne an adfueris; quod si tum cum pugnabatur aberas, sive consulto id accidit seu forte ac casu (see Ex. 54. 3), omnium (59) sententiis condemnabere, idque merito; nunquam enim castris excedere debuisti.
9. Hoc (54 and 237) mihi utrum gratificaturus sis necne, nondum scio, sed sive gratificari mihi voles sive noles, propter tot tua officia gratiam et habebo semper, et, si potero, referam.
10. Quae rogatio utrum e republica sit, an contra rem p., dubitari potest; sed sive e r. p. est sive contra r. p., illud ausim dicere, adeo eam esse civitati in hoc tempore, si minus necessariam, at tamen salutarem atque utilem, ut optimo cuique (258, ii.) probatum fuerit.

2. Neque for non, common at the beginning of a Latin sentence, to connect what follows with previous matter (541, Obs.).
6. "Again," or "more," with "never," or "ever," is posthac from the point of view of the present moment, otherwise postea.
9. Note sense of officium; illustrate by examples.


1. Num putabas, ceteri si aut ferro aut fame interissent (471) omnes, te unum salvum fore?
2. Vereri se (p. 324 note),[TR2] nisi vellet omnia quae rex imperasset (471) facere, ne sibi ad patriam redire nunquam liceret.
3. Facile se egestatem suam suorumque laturum ait, si indigna hac suspicione liberatus fuerit (Ex. 27. 4 note).
4. Quantum esset et quam repentinum id discrimen monuit; vincere eos posse, si fortes se viros et majoribus (p. 63, note 5),[TR3] dignos praestare vellent; quod si dubitassent vel cessassent, finitimas nationes brevi omnes in armis fore.
5. Hoc sibi persuasum habebat (240), barbaros, qui montes jam diu infestos haberent, si semel oppressisset, fore ut sibi militibusque suis iter in Italiam pateret.
6. Hanc rem se unquam vobiscum (253, iv.) communicaturum fuisse (193, v.) negavit, nisi patri suo domo proficiscens pollicitus esset, nihil se vos, homines amicissimos, celaturum esse (230, 231).
7. Illud sibi persuasum se habere, te, peritissimum ducem, nisi veterano exercitui praefecissent, futurum fuisse ut ante diem septimum (or intra dies septem (325)) urbs expugnaretur.
8. Quod tam nefarium facinus nunquam se tibi condonaturum fuisse dixit, nisi pater tuus, exactae aetatis homo, sibi ad pedes projectus, ut tibi parceret orasset.

4. Note the right use of the verb cessare (illustrate from Virgil or Horace) and of natio (Ex. 6. 14 note).

[TR1] "59." → "59, A."
[TR2] Footnote "The actual verb..." to 515.
[TR3] Footnote "Patres, avi, are..." to 51, a..


1. Si Romae es, vix ibi esse puto, sin es, ad me velim scribas quamprimum.
2. Hostis si ad urbem pervenerit, atrox caedes timenda erit.
3. Epistolam Caesaris ad te misi, si legere velles (474, b.).
4. Nullo modo fieri posse affirmavit ut vincerent Germani, si ante novam lunam proelium commisissent (471).
5. Si paulum adniti vultis (454, i.), urbem capietis.
6. Si paulum adnisi eritis, urbem capietis.
7. Urbem eos, si paulum adnisi essent (471), capturos esse.
8. Cum finitimae nationes famae ejus omnes inviderent, sensit se suosque, si semel arma tradidissent, certissimae (57, a.) internecioni destinari.
9. Quod (458, Obs.) si quid secus acciderit, a te rationem reposcemus.
10. Vim ei atque omne supplicium denuntiavit si in Curiam venisset (474, a.).
11. Mirifica sane fuit oratio, quam ego neque imitari possim si velim, neque fortasse velim si possim (453, Rule II.).
12. Grave supplicium edixit Dictator si quis injussu suo pugnasset (474).
13. Metuebant, ne, si infecta re discessissent (471), omnia, quorum causa sumpsissent (448) arma, perderent.
14. Jam (or tum) demum intellexerunt, se, si illo auctore a populari parte deciscere et ad nobiles se adjungere voluissent, si minus (466) vitas suas, jura certe omnia ac libertatem amissuros fuisse.
15. Quae si feceris, fieri poterit ut damnum aliquod capias; si non feceris (465), dubitari non poterit quin inhoneste feceris; utrum mavis, tu videris.
16. Militiam si quis subterfugerit, ignominia notabatur; quod si quis sibi metuit, ab armis statim discedat, et patria incolumis cedat.

2. Atrox should be used for "dreadful;" dirus, so common in poetry, is in prose confined to the sphere of religion.
9. For this meaning of secus see Latin Dictionary.
10. Omnis is often used in this sense.
14. Si minus often followed by certe as expressing something less than the first proposal; at tamen something different.
15. Use quae (plural) to avoid any ambiguity in the use of quod (458, Obs.).
16. For the use of notari, nota, see Latin Dictionary.


1. Quem etsi facti hujus neque poenitet neque pudet, tamen sceleris sui poenas mihi persolvet.
2. Cujus culpae quamvis (etsi) ignosci non posset (219), tamen tot ejus in remp. meritorum ratio tibi habenda fuit (461).
3. Quem quamvis (480, Obs.) nocentem, quamvis sceleratum, nemo tamen absentem reum facere, et incognita causa condemnare debet.
4. Qui quanquam et nocentissimus est et gravissimo supplicio dignissimus, tamen facere non possum (137, j.) quin hanc ejus afflictam et abjectam fortunam cum pristina illa (339, i.) felicitate atque gloria conferam.
5. Tametsi miserum est innocentem in suspicionem atque crimen venire, tamen melius est absolvi innocentem (97) quam nocentem non accusari.
6. Qui quamvis fuisset sceleratus, quamvis omni condemnatione dignissimus, melius tamen fuit nocentes decem absolvi, quam unum innocentem condemnari.
7. Cui quanquam (quum with subj.) principatus ei atque imperium omnium civium sententiis delatum fuit ac mandatum, diu tamen remp. attingere noluit, et unus meis temporibus ad summos honores invitus et fere coactus pervenit.
8. Quo metu liberatus, brevi tamen in pejoris flagitii suspicionem veni, et nisi tu mihi subvenisses, inimicorum odio et insidiis fortasse oppressus essem.
9. Te vero, tametsi tot mala perpessus es, fore aliquando non solum felicem, sed etiam—id quod rarius hominibus contingit—beatum fore credo.

4. Felicitas never "happiness," see 98, b., and 9 in this Ex.
7. Attingere, "to touch (even) lightly," "to take any part in;" unus, see 529, b.
8. Fortasse answers to the obvious meaning of "might" here.


1. Idcirco (483, Obs.) propinquum tuum, hominem optimum ac mei amantissimum (407, ii.) juvenis non multum amabam, quod inconstantiam ejus ac levitatem ferre non poteram.
2. Itaque pessimo cuique (or improbis omnibus) odio sum (260, Obs. 2), quia communem reip. causam ultimus omnium sustinui, et quia victori assentari (253, i.) nunquam non dedignatus sum.
3. Gratiae mihi a senatu populoque actae sunt quod solus de r. p. non desperassem (484, b.).
4. Vix fieri potuit quin in civium odia incurreres, non quo id commisisses ut patriam proderes, sed quod pacis, necessariae illius quidem sed molestae et ingratae, auctor esse audebas.
5. Patrem tuum, virum fortissimum, omnes in honore habebant, quod delatum sibi ab omnibus regnum (17) liberandae civitatis veriori ac magis solidae gloriae posthabuit (253, ii.).
6. Etsi omnes mihi irascuntur quod eis qui patrem meum occiderint ignoverim, illud (309, Obs. 1) tamen nunquam me pudebit, quod victis victor pepercerim.
7. Quod (487, c.) mihi etiam nunc succenses, quod abhinc (324) sex annos absenti tibi nocuerim, et emolumentis meis tua commoda posthabuerim, nullam aliam ob causam id crimen diluere (or a me removere) volo, quam quod amicitiam tuam expetendam habeo.
8. Et jam, quamvis ab omni ejusmodi (87) turpitudine alienissimus (265), summa apud omnes (331, 4) invidia flagrabat, quod et hosti pecunias maximas suppeditasset, et magistratum, quem ei populus mandavisset (247), quaestui turpissimae (260, 3) habuisset; quanquam (479, Obs.) nemo unquam ab ejusmodi flagitio magis abhorrebat.

1. Why not multo?279, caution.
5. Liberandae implies that the freedom was not yet won, otherwise liberatae.
8. Invidia flagrare is a common metaphor in Cicero.


1. Milites vero, cum jam ad summum montem pervenissent, et maximam infra planitiem, fertilissimum agrum, urbesque opulentissimas (57, a.), subjectas oculis viderent, circa imperatorem congregari, et quasi omnia jam quae obstarent (447, Obs.) superaverint (495), debellatam Italiam (cf. 247) gratulari.
2. Longe aliter ille atque (491, b.) vel ego speravi vel tu expectasti se gessit. Nam contra quam (491, b.) persaepe pollicitus erat, et quasi veterem necessitudinem, quae inter ipsius patrem meumque jamdiu erat (181), nihili faceret (495), adeo non mihi in adversis rebus subvenit, ut et amicitiam meam ad hunc usque diem repudiaverit, et semel atque iterum (533, b.) fidem implorantis nullam rationem habuerit.
3. Cum pugnandi tempus venerit (190, i.) pro eo (491, a.) ac debebit (190 ii.) unusquisque (529, c.) vestrum rem gerat, et perinde ac quisque meritus erit, ita cuique eveniat.
4. Omnia (or quidvis, 359) nobis potius perferenda sunt, quam in hac re aliter ac (491, b.) polliciti sumus faciamus (493, Obs. i.).
5. Conditionibus quamvis (480, Obs.) iniquissimis standum est, potius quam fidem fallamus et ignominiae notam reipublicae inuramus.
6. Tum, ut erat natura iracundus, et impotens, (or qua erat iracundia et animi impotentia,) (or homo iracundus et impotentissimus), legatos ad se adduci jubet; et tanquam aspectus ipse (355, c.) ardenti faces subjecisset (495), vociferatus (or quum conclamasset) regem eorum contra quam et pollicitus esset (446) et jurasset fecisse, in vincula trahi jussit. Postero die, mitiorem se quam pro hesterni sermonis atrocitate praebuit, et rogata venia quod jus hospitii violasset (484, b.) ad epulas in posterum (326) diem, quasi nihil novi fecisset aut inusitati, invitavit. Audentius (339, iv.) illi, ut (492, v. b.) in tali tempore, quam cautius responderunt.
7. Tum subditis equo calcaribus, ut erat semper pugnandi cupidus (99), in medium se certamen immisit, quasi boni imperatoris esset ferocius quam consultius rem gerere.
8. Quanto diutius (497, Obs.) trahetur (190, ii.) bellum, tanto deteriores (82) nobis et iniquiores pacis conditiones imponentur; nolite igitur mirari cur optimus quisque civis pacem vehementissime suadeat (25).
9. Quo occultius (497, b.) est periculum, eo difficilius vitabitur, et inimicorum ut quisque est ad malevolentiam dissimulandam (39, note) promptissimus, ita formidolosissimus est futurus.
10. Et mihi quidem videbatur paulo (279) remissius, ut in tanta re, dicere, quasi puderet eum vehementius commotiusque (64) quam vel pro pristino suo statu, vel pro recenti casu, coram victore loqui.

1. Note maximam for "vast;" vastam would be quite inconsistent with what follows. For tense of superaverint, see 525; the pluperfect would be equally good Latin.
2 Usque, "right on," is rarely used in prose by itself, but with prepositions of time or place, or in the phrases usque eo, usque adeo; see Latin Dictionary.
3. and 7. Rem gerere is a military phrase for the more general se gerere; cf. res gestae.
5. Notice the Latin metaphor answering to our "brand."
6. Note carefully the true meaning of impotens and impotentia; also the difference between ferocitas and ferox, and their English derivatives. Adduci: beware of using compounds of fero where persons are concerned.


1. Caesar cum inclinari jam rem et tempore utendum (391, note) esse intellegeret, praemisso omni equitatu qui hostem aversum aggrederetur, ipse cum reliquis militibus, qui prae (332, 6) vulneribus aestu ac lassitudine vix arma ferre poterant, in adversos (61) invadere contendit.
2. Is erat qui omni honore dignus esset; nemo enim, quem ego nossem (507), hac nostra aetate civitati praefuit, cujus merita tanta (cf. 490, i.) fuerint quanta illius, aut qui tam modico laborum fructu fuerit contentus. Quotusquisque (504) enim est qui illius viri (255) similis (or talis qualis ille) aut fuerit, aut futurus sit.
3. Hostium vero duces facile intellegebant majora se in recenti defectione ac seditione deliquisse quam quibus ignosci posset; iidem in tanta hac calamitate et ferociores erant quam qui misericordiam orarent, et potentiores quam qui impetrarent.
4. Non is ille est, quantum hominem novi (507, Obs.), qui suum in disputando judicium sequi dubitet (modal, 136), vel aliorum auctoritati obtemperare malit.
5. Quis usquam (16, b.) tam ferreus est quem non pudeat, ut inimicissimis placeret, amicos destituisse, et ut apud veteres hostes gratiam iniret (or colligeret), patriam prodidisse.
6. Cum eo hoste bellum est gerendum, qui nullam habeat (or habet, 506) neque foederis ullius neque indutiarum neque promissi neque pacti rationem; quem nisi in acie vicerimus, nihil erit quod eum vel littoribus nostris arcere possit, vel a moenibus atque domibus propulsare.

1. A metaphor from "the turn of the tide" would be scarcely intelligible to an Italian reader, though most natural to an Englishman.


1. Tum nuntius, qui videret nullo se modo efficere posse (200, and 125, j.), ut leniter agendo* Hispanis persuaderet (122, b.) ne ultra procederent, id egit* ut denuntiando ac deterrendo (25) idem efficeret. Copias enim, quae ultra montes congregatae laterent (444), plures esse quam quae (505, ii.) numerari possent; et qui jam convenissent et e propinquo (332, 4) apparerent, veteranos esse milites, eosque (344) fortiores et exercitatiores, quam qui unius proelii primo impetu, id quod sperare viderentur Hispani, fundi fugarique possent.
2. Quis vestrum est, qui quidem hoc conventu, hoc populo, dignus sit, qui virorum illustrium eorumque veterum, etiam quos ipse nunquam viderit, non tueatur magnique faciat memoriam?
3. Sunt quae magis timeam; illo enim absente, frater ejus, qui apud istam factionem plus quam alius quisquam (358, ii.) valet (or tantum quantum nemo alius, 490, i.), magis formidandus erit; is dum vivet (190, ii.), num unquam perditis civibus vexillum quo (508) concurrant defuturum putatis?
4. Tum dimisso concilio, Indorum principes ad se adduci jussit; miseri, qui quid facturus esset nihil suspicarentur, nihil timerent, accurrunt laeti; nec quisquam eorum erat qui vel libertati suae vel saluti metueret, nec qui quantum sibi impenderet periculum, aut qualem hospitem conventurus (229) esset sentiret. Et ipse, quem nullius puderet perfidiae, nullius poeniteret flagitii, fiducia benevolentiaque eorum quos proditurus esset aliquantum commoveri (Ex. 46. 6) visus est.

* Note the two different uses of agere; neither equivalent to our "act."

1. For the place of idem efficeret and fundi ... possent, see Introd. 91, a principle to be borne in mind in translating any sentence.
3. Vexillum, as a military metaphor, natural in the mouth of a Roman, but not to be used so freely as in English; e.g. in such a phrase as "he joined the standard of the democratic party," a literal rendering would be out of place. Why?—suitable rather for oratory than for plain narrative.
4. For adduci see p. 81, note 1.[TR1]

[TR1] Footnote "Is. (71.)" to Exerc. 11. 1, but referring to 71.


1. Ecquem haec tolerare posse? Num se tanto illo incepto desistere debere? Satius fuisse in acie cum dignitate periisse, quam ejusmodi servitutem pati.
2. Ne igitur cunctarentur; paucos milites satis fore; nullos sibi usquam alios esse socios, spem nullam aliam. Quo se posse vertere (521), si illi se deserere cogitarent? Quod si illi se salvos vellent, pellendas esse omnes disserendi argutias; properato non consulto opus esse (286).
3. Quid facerent? quid vellent? Num expectarent dum adessent hostes dum clamores illorum audirent, viderent signa? Etiam tum resisti posse, modo ne (439 and note) cunctarentur, neve (103) dubitarent.
4. Posse fieri ut ipse idem (237) quod illi erraverit. Quod si ita esset, se precari ut, quae praeterita essent, obliviscerentur, et cum rege suo conjuncti reipublicae consulerent; ecquid usquam (16, b.) esse, quod pluris facere deberent?
5. Quid faceret (520)? quo se verteret? num obviam hosti ire juberent? Libentissime se id facturum si salva r. p. (424) fieri posset; quid vero stultius, quid magis perniciosum (esse posset), quam tirone exercitu cum veterano milite, viginti annorum proeliis exercitato, manus conserere.
6. Quot (225) essent? unde venirent? quid vellent, quid sperarent? quando fore expectarent ut libertate frui, domum redire, liceret? Posse fieri ut jam tum (518) adesset tempus, modo occasioni ne dessent, neque certam-en (or -ine, 398) differendo suae ipsorum causae nocerent. Quod si prius arma nollent sumere quam ipse illis opem ferre posset, et communem causam pessum daturos, et libertatem eam, quam viri fortes armis vindicare solerent, frustra desideraturos.

2. Note the modal use of cogitare (121). Quod si illi se: ambiguity here might be prevented by the use of a proper name for one or both of the pronouns.


Frustra igitur illos Hispanorum fidem implorare: nec quidquam interesse utrum cum eis qui defec-issent (-erint, 525) societatem inire vellent (inituri essent), an bellum denuntiare. Se neque amicitia (282, Obs.) illorum confisurum esse, neque inimicitiam reformidare. Nam consiliis eorum atque insidiis quid contemptius esse posse (521)? qui (509) quinque illis annis (325, Obs.), ter socios destituerint (525), bis ad hostes velut transfugae se adjunxerint, nec, ne tum (518) quidem, prius legatos ad se, pacem, qua indignissimi essent, petitum misissent, quam compertum habuissent se, nisi adjuvantibus Hispanis illo periculo defuncti essent, certissimo exitio destinatos esse. Ecquem ejusmodi sociis fidem habiturum fuisse? ejusmodi amicis ecquem in futurum gratiam habiturum? Vellentne (or Quod si vellent) illius periculi remedium ac perfugium reperire? Domum redirent; ab armis discederent; urbium arciumque portas patefacerent; regi, cui bellum nefarium tamdiu indictum haberent, totos se traderent ac permitterent. Posse fieri ut ipse precibus illorum flecteretur; legationum orationumque rationem habiturum nullam (Intr. 92).


1. Anno aetatis nonagesimo altero consulentibus (248) respondere potuit.
2. Hoc (or illud) primum quaero (or rogo), unde veneris, tum quo eas, deinde quamob-rem (or -causam) armatus sis, postremum cur apud me.
3. Convenere ad fluminis ripam imperatores cum singulis interpretibus et militibus denis.
4. Dies unus, alter, tertius (529, g.) intercesserant, nec tamen quidquam de pacis conditionibus convenerat.
5. (In) secundis rebus patrem tuum unum ex fortunatis hominibus (529, f.) putabam (p. 367, note 1)[TR1] esse, in his temporibus, unum eum ex summis viris et esse et semper fuisse arbitror.
6. Mediolani in urbe opulentissima et frequentissima (cf. 317) unum vel alterum (529, g.) diem commoratus est; e centum millibus civium ne unus quidem (529, a.) ei servatae urbis et propulsati a moenibus hostis gratias egit, et haud scio an nemo unus gratiam quam deberet habuerit.
7. Infelicissime pugnatum est (or clades maxima accepta est); nostri (or nostrorum) ad (536, a.) duo millia quingenti occisi sunt (cecidere); dimidio plures (535, d.) captos esse dicunt; e quattuor ducibus unum vel alterum (529, g.) desiderari.
8. Virum optimum amisimus; si non sui generis unum praestantissimum, at tamen (466, caution) ex iis unum qui vix singuli singulis aetatibus nascuntur.
9. Binas a te hodie accepi literas, heri unas; ceteras desidero; quanquam (479, Obs.) unum alterumve diem eas expectavi, et semel atque iterum sciscitatum misi.
10. Undevicesimus hic dies ab initio est obsidionis (or ab incepta obsidione); praesidii praefectus singulis familiis binos imperat (247) obsides, ne qua oppidanorum, qui plerique armati et quam exercitus ejus duplo sunt plures (535), fiat sedito.

[TR1] Footnote "Puto..." to entry "fancy" in General Vocabulary.


Annos natus (327) vix undeviginti, justis proeliis non semel (or semel ac saepius) (or permultis) interfuerat, ter hostem comminus interfecerat, et tum cum exercitu, dimidio majore quam quantum ducebat ipse, congressurus erat. In tanto tamen discrimine non dubitavit (or nec tamen in, etc.) pedit-es (or -um) amplius mille quingentos (318, Obs.) mittere ad propulsandam a sociis Indorum incursionem, quanquam exercitus sui duae partes (535) e tirone milite, tum primum pugnam commissuro, constabat. Sed millies mori maluit quam hostibus barbaris tergum vertere, quos, si semel vicissent, omnibus injuriis patriam suam affecturos esse, certo sciebat.


1. Diem te de die ex a. d. V. Nonas Martias ad a. d. IV. Idus Apriles expectamus (181). Metuimus ego et pater tuus ne quid secus acciderit.
2. Pater tuus Rhodo a nobis discessit pridie Idus Quintiles; et nausea videbatur laborare et suorum desiderio: nullas adhuc ab eo litteras accepimus, sed speramus domum eum ad pridie Idus Sextiles incolumem venturum esse. Postridie quam a nobis discessit, tribus ei ante diebus proficiscendum fuisse audivimus, si ad tempus domi esse vellet.
3. Abhinc sex menses pollicitus es te ex a. d. III. Nonas Apriles ad a. d. XI. Kal. Maias domi meae (or apud me) fore. Spero te, quantum in te erit, fidem praestaturum fore; decimum hunc diem expectaris.
4. Quum deberet, pridie Kal. Septembres Romam ad patrem (315) proficiscendo, fidem praestare, Neapoli in pulcherrima urbe plus viginti dies cunctari maluit: vix demum a. d. VII. Kal. Octobres domum pervenit; cujus rei, quum et spei suae et patris existimationi perniciosissima esset, ad extremum usque vitae diem eum poenituisse credo.


A large number of references are added to facilitate explanations on the part of the teacher.

No. 1.

1. Patri suo (5) ne turpissimus quidem hominum invidisset.
2. Heri Neapoli (9, b.) rediit; cras ab Italia ad Hispaniam profecturus est.
3. Nemo usquam (16, b.) a vi tutior est; nemo enim unquam reipublicae (16, a.) tantum[1] consuluit (248).
4. Regnum (17) vi adeptus (14, a., and Intr. 43), brevi tamen populo toti (civibus omnibus) carus factus est; neque[2] enim quisquam minus unquam sibi consuluit.
5. Quarto die (9, a.) post patris mortem rex factus (17), quinto a (8, a.) militibus imperator (7) salutatus est; sexto quum exercitum in hostium fines duxisset, suo (11, c.) gladio, dum (180) equum conscendit, vulneratus est.
6. Nemo unquam praeclarior (19) fuit, nemo ad majorem dignitatem pervenit, vix quisquam tantas divitias adeptus est; paucis tamen carus, multis odio fuit (260, Obs. 2), nec quisquam (110) unquam plus civitati nocuit.
7. Tibi a nullo paretur (5) pater tuus tamen populo maximo imperabat (184).
8. Facto isti nunquam a civibus tuis ignoscetur, or Factum istud nunquam condonabunt cives tui (247).

[1] Why not tanto?—(279, caution.)
[2] Non enim is but rarely used (see 541, Obs.).

No. 2.

1. Tres vos dies expectavimus (22, 23), adventumque vestrum frustra speravimus; quarto die Indi, qui castra nostra obsidebant (Intr. 24), dilapsi abierunt: quae res diutino nos metu ac (p. 14, note)[TR1] sollicitudine (264) liberavit.
2. Vos (11, a., b.) libertatem desideratis, et pro patria, pro (Intr. 20) aris atque focis pugnaturi estis; hi pacem (22) optant, et belli (10) molestias laboresque pertimescunt. Vos in honore habeo, illos contemno.
3. Crescunt (20, 21, c.) in (singulos) dies (328, c.) divitiae tuae; sed neque otium tuum augent, neque vel beatam tibi vitam (347, N.B.) vel securitatem (19) afferunt.
4. Patria tua quae olim multis populis imperabat (25 and 244, c.) nunc a turpissimis (19) hostibus, quos nuper et contemnebat et oderat, crudelissime vexatur (19).
5. Militum adventum quos heri arcessivi (22) frustra expecto; crescunt in diem hostium copiae, et mox de pace desperabimus.
6. Bello cruento ac diutino patriam liberavimus, hostem superbissimum a moenibus propulsavimus: nunc pacem optamus.
7. Quum in mediam pugnam processisset, vulnus mortiferum (19) accepit; moriens (410, and 406, note) suorum (p. 41, note 3)[TR2] calamitatem, hostium victoriam, praedixit.

[TR1] Footnote "Latin has..." to 57.
[TR2] Footnote "Natio is rarely..." to entry "nation" in Vocabulary 2.

No. 3.

1. Et tu (p. 47, note)[TR1] et frater tuus tum temporis (294, Obs.) exulabatis; ego et pater meus domi (312) eramus, inimicissimorum hominum irae ac crudelitati objecti (253, ii.); neminem unquam vel dictis vel factis irritaveramus; multa (53) tamen perpessi sumus, libertatemque ac salutem multum diuque desideravimus;[1] jam vero et ego et tu tuti sumus securique, nec quisquam (110) jam nos vel damno afficiet (283) vel injuria.
2. Externae[2] gentis saevissima dominatione liberati, eis pepercimus qui patriam nostram crudelissime vexaverant, eis ignovimus qui in communi (or reipublicae) calamitate, neglecta reipublicae salute, sibi tantum consulebant (consultum volebant, 240, Obs. 1). Sed neque ego diutius (328, a.) neque tu istorum hominum delictis veniam dare volemus, nec eos audire qui, dignitatem ac divitias turpissimis (19) artibus consecuti, pacis nobis inhonestissimae (57, a.) auctores[3] sunt ac suasores.

[1] Notice carefully the precise sense of desiderare, securus, injuria. It is always well to commit to memory a line of Virgil or Horace in illustration.
[2] Externae: why not alienae? (see Latin Dictionary.) Dominatione: avoid Greek word tyrannis.
[3] Note the phrase auctor sum, with genitive.

[TR1] Footnote "For 'Caius and I,'..." to 26.

No. 4.

1. Et me, respondit ille (11, d.), et te ruri (312) esse apud fratrem tuum, sed Neapolim (9, b.) Kal. Sextilibus (538) redituros esse. Credo eum multum (236, 238) erravisse, nec id consulto, sed fortuito ac casu (268, Obs.); neque enim[1] amicum eum atque (p. 14, note)[TR1] hospitem decipere conaturum fuisse (36) puto, sed manifestum est nos frustra et a patre tuo et a propinquis meis expectatum iri (193, iv.).
2. Mutata (20, 21, a.) jam tempestate, multitudinem quae mane convenerat brevi dilapsuram esse cognovit; sperabat (183) igitur se domo (9, b.) excedere ante noctem posse (37, N.B.), et ad castra nostra tuto pervenire, quo quum pervenisset, Caesarem convenire (229) voluit, cui se adjungere[2] velle jam diu simulabat (181), et a quo salutem, auxiliumque impetrare cupiebat. Illius enim opera (267, Obs.) fore speravit ut ipse ad summam in civitate sua dignitatem, et ad summum magistratum perveniret.

[1] This sentence is ambiguous (see 216, Obs.), and though the context might make it clear, it would be better thus: Neque enim ei in animo fuisse credo ut... or neque enim id eum commissurum fuisse credo ut ... deciperet.
[2] Verbs of this class (253, ii.) and others, which employ the reflexive pronoun se (or me, te, etc.) as their object, do not require the se (me, te) to be inserted as their subject after spero, simulo, etc.

[TR1] Footnote "Latin has..." to 57.

No. 5.

1. Jam vero mihi nuntiatum est (46, a.) fratrem meum jaculo ictum et multis gravibusque vulneribus confectum, neque in equo haerere jam (328, a.) posse, neque suos (349, Obs.) contra hostem ducere. Qua re audita (78) graviter sum commotus, neque enim ad eum contendere, id quod (67, Obs.) facere volebam (183), potui, neque sperabam fore ut (38) ille (11, d.) hostem diutius continere posset. Videbantur (43) praeterea milites, qui mecum erant, animis (animo, of one person) deficere, et dicebantur hostes magna ante noctem subsidia expectare, et mox ultro arma esse illaturi. Decrevi (45) igitur uno impetu rem conficere conari.
2. Fratrem tuum humanissimo (271) hominem ingenio esse, et divitiis opibusque (284) abundare edixit, et pro certo se habere neque amicis eum unquam defuturum esse, neque tanta calamitate propinquos suos affici velle.
3. Videtur eo anno consul fieri (45) statuisse, sed simulare otium se ac tranquillitatem desiderare.
4. Desperare se nolle respondit, sed exulare malle quam servus esse (42, ii.).

Instances of modal verbs in this exercise are posse, volebam, decrevi, conari, statuisse, nolle, malle; even videbantur and dicebantur, as being joined closely with the infinitive, come under the same class.

No. 6.

1. De rebus praeteritis (52) perpauca locutus est, de futuris magna sperabat (54); intellexit (or sensit) vero se in hac causa cum multis optimisque hominibus pugnare, et tacere maluit quam ab his dissentire et cum inimicis suis ac reipublicae hostibus consentire. Quem quidem erravisse neque ego possum existimare neque tu; scimus enim prudentiam ejus, probitatem ac fortitudinem, omni laude dignas fuisse.
2. Litteras se ad me Idibus Martiis (538) missurum esse (37) pollicitus est, aliaque multa et (56) pulchra simulabat sed neque promissis suis stetit, neque jam (328, a.) dissimulare audet fidem se consulto fefellisse.
3. Minari illum dicunt (44) omnes se honores, quos ego a Senatu Populoque Romano consecutus sum (449), mihi (243) adempturum esse; quod (78) equidem consilium vix eum perfecturum esse puto (p. 367, note).[TR1]
4. Malle se respondit legibus iniquissimis (5) parere quam cum bonis civibus pugnare, et a prudentissimo quoque dissentire.
5. Illud (341) quidem vix sperare audemus, fratrem tuum Romam (9, b.) rediturum esse, et majorum praeclarissima (57, a.) facta imitaturum, sed omnes ejus aequales (51, a.) spondere possunt nunquam eum aut amicis defuturum esse, aut fidem falsurum, aut patriae se hostibus adjuncturum (20).

[TR1] Footnote "Puto..." to entry "fancy" in General Vocabulary.

No. 7.

1. Invitos (61) huc vos venisse manifestum est (64), et amicorum adventum diutius (328, a.) vos expectaturos esse negatis (33), quos in castris nostris parum tutos fore creditis. Equidem de rebus praeteritis nihil me dicturum esse saepissime (or semel ac saepius, 533, c.) vobis pollicitus sum, et decrevi vobis ignoscere, illis parcere (45). Illud (341) vero expectare videmini (64) victorem (63) me fidem falsurum esse, et in vobis (332, 5, e.) atque in illis summa esse perfidia (281) usurum. Scio equidem vix posse vos vera (53) me dicere credere, et de vestra ac liberorum (290) salute tacitos desperare. Sed quid ego unquam mentitus sum? quando (157, ii.) unquam fidem fefelli?
2. Regem ipsum dicunt e toto exercitu unum (529, b.) funestas paludes incolumem praetervectum esse, et primum (62) ad imos montes (60) pervenisse, unde postero die maestus (61) invitusque copias reduxit, neque unquam postea tanta (54) sperare aut tanta moliri ausus est. Videbatur enim, sicut primus optima speravisse, ita primus (ab) incepto (264) desistere; quippe maluit levis videri timidusque (42, ii.) quam reipublicae calamitatem ac perniciem inferre (253, ii.).

No. 8.

1. Ego (not necessary, but see 334, i.) quum per imam vallem iter facerem (429, or dum ... facio, 180), in latronum insidias imprudens (61) incidi. Adventum meum ei qui me ceperunt jamdiu expectare (181) videbantur, et quum (14, b.) prehensum (15) et catenis constrictum in proximam silvam de via traxissent (429), cruciatus mihi ac mortem semel ac saepius minitabantur (184). Tandem quum magnum auri pondus intra quattuor dies (or diem quartum, 325) me missurum (esse) pollicitus essem, excussis catenis liberatus sum, et cum duobus custodibus armatis, eo unde profectus eram redii.
2. Jam destitisse se dixit multa sperare, amicos enim, quos optimos (69) haberet, amisisse, et cum iis esse victurum qui semper sibi inimicissimi fuissent, a quibus et accusatus absens et condemnatus fuisset, et qui vitae suae inviti pepercissent.
3. Eos qui te accusaturi sunt (175) cras ad urbem perventuros esse expecto; spero te omnium sententiis absolutum iri.
4. Qui olim corporis dolores parvi (305) faciebas (184), is hodie iis deterreri videris. Invitus haec de tanti viri filio dico.
5. Res alienas te parvi facere manifestum est (64); civium existimationem spero te magni aestimaturum.

No. 9.

1. Hunc regem, laboribus exercitatum et adversam fortunam (or fortunae vim) aequo animo (patienter) ferre solitum, satis constat (46, c.) inter rerum scriptores, qualem (85) in prosperis rebus talem se in (332, 5 i.) casibus ac calamitatibus praestitisse. Nam et primus laboranti civitati succurrerat, et de devicta afflictaque patria ultimus desperavit. Exulare vero senex (63) maluit, quam domi tutus (42, ii.) vivere, et ei (72) parere, qui multa ei pollicitus erat, ei quem ceteri fere omnes fidem esse praestaturum credebant.
2. Aliud (92) est gratias agere, referre gratiam aliud. Ego sicut omnium ultimus credidi fidem te, probitatem, civium existimationem, nihili habiturum fuisse (36 and 193, v.), ita hodie existimare nolo talem te extitisse qualem ceteri te esse dictitant, et negantibus (33) te eundem esse quem olim putabam invitus concedo.

No. 10.

Rex postero die, ne milites, diutino atque[1] ancipiti proelio confectos, longo itinere fatigaret, suos intra munimenta continuit. Hostes, interea, arcessitis subsidiis, nostrorum impetum expectabant, ut nequaquam pugnandi esse cupidi viderentur. Post meridiem Rex, quum suorum et vires et animos adeo jam esse redintegratos videret, ut nullum periculum detrectaturi essent (114) et ad pugnandum parati starent, duobus patefactis portis et facta subito eruptione, imprudentes hostes et nihil ejusmodi expectantes oppressit. Multos (or complures) circumventos occidunt nostri, et tanta fuit caedes ut ex amplius tribus millibus vix quingenti integri effugerint (113), et nisi nox intervenisset, ne hi quidem superfuturi fuerint (115). Tantum denique commutata est fortuna, ut qui paulo ante victuri erant, ei (75) jam dilapsi noctem ac tenebras optarent, et qui modo desperata salute mortem vel servitutem expectabant, victoria ac libertate exultarent.

[1] Not only long, but also doubtful, p. 14, note. [TR: Footnote "Latin has..." to 57.]

No. 11.

Tum arcessitos principes (15 and 406, ii.) ne propter tam gravem casum demitterent animos hortatus est. Adesse hostem, a se illos fuisse monitos (216, Obs.), sed nullo modo fieri potuisse ut iis persuaderetur (5 and 217) ne vanis rumoribus et fictis nuntiis fidem haberent. At Indi magno opere eum orare ut tantum hunc (88, Obs.) errorem sibi condonaret (247); effecere (125, j.) tandem precibus lacrimisque ut ei persuaderent, nunquam se postea commissuros (112, b.) ut tam facile circumventi caperentur. Dum haec inter se colloquuntur, accidit ut captivus quidam ad Cortesium duceretur, qui se unum e regiis satellitibus esse profitebatur. Quem dux quum excussis catenis liberari jussisset, ad regem cum (8, b.) litteris remisit. Hoc eo consilio fecit ut indutias cupere videretur; tantum vero abfuit ut quidquam ejusmodi vellet, ut quaslibet conditiones repudiaturus esset, et belli fortunam iterum (533, c.) periclitari mallet quam a rege pacem vel[1] honestissimam accipere.

[1] Notice this intensive sense of vel; "any other peace, or, i.e. even, the most honourable;" compare the elliptical use of an (161).

No. 12.

Vereor ut (138) hae ad te litterae trans hostium munimenta perferantur. Nos hic totum jam mensem circumsedemur (24), nec facere possum (137, i. j.) quin de summa re desperare incipiam. Hostium enim tanta (86) est multitudo quantam nunquam convenire posse putaveramus, et viis omnibus (420, i.) interclusis nulli possunt supportari commeatus, vix ullae ad nos perferuntur litterae, ut vix dubitari possit quin in summo periculo versemur. Tu igitur ne dubitaveris ad Imperatorem scribere (122, c.) ut opem nobis ferre contendat, et cave ne committas ut me putes eo haec consilio (107) scribere, ut nostrae salutis causa a magnis eum consiliis avocatum huc adducam.[1] Quippe vereor ne hic victor hostis illi quoque brevi formidandus fiat, nec nos opprimi posse puto ut non alios in eandem calamitatem (18, 19) trahamus.

[1] Why not afferam?—fero would never be used of a living person, unless actually carried. A corpse effertur ad sepulcrum.

No. 13.

Caesarem vero utrum nefarie necatum,[1] an jure caesum dicamus? Nam aut[2] hoc aut illud verum esse certissimum est. Tu igitur utrumvis[3] fac eligas (141); sed cave modo hoc modo illud dicas, neve Brutum hodie pro bono cive habueris, eundem (366, ii.) cras pro sicario. Suorumne scelerum Caesar persolvit poenas? Negas (162). Ei igitur qui illum occiderunt vel in exilium pellantur, vel more majorum in eos animadvertatur. An tum verum dixit Brutus, quum cruentum alte attollens pugionem, recuperatam aliquando esse reipublicae libertatem exclamavit? verum dixisse respondes. Cur igitur eum maledictis oneras cui uni libertatem tuam acceptam refers? An putas id quod fecit Brutus et per se rectum fuisse, et reipublicae utile, ipsum vero nefarie fecisse, et vel exilio vel vinculis vel morte multandum esse? Equidem rem tam subtilem tractare (or attingere) nolo; viderint sapientes.

[1] Note the precise senses of necare (caedere, general word "to strike down," limited in prose to certain phrases) and occidere. See Vocab. p. 374, note 1. [TR: Footnote "Interficere, general..." to entry "kill" in General Vocabulary.]
[2] Cf. the aut here with vel in last line, and see p. 14, note. [TR: Footnote "Latin has..." to 57.]
[3] Cf. quidvis, "any you please" of an indefinite number (359).

No. 14.

Rex,[TR1] vocatis ad se legatis, quale sit (174) ac quantum periculum, quot essent (179) hostes, quantas haberent opes, quid agerent, molirentur, sperarent, exposuit. Equidem, inquit (40), ea quae vere sentio (176) dicam, neque illud dissimulare volo nullo modo me dubitare quin et ego (26, note) et vos omnes (297) in summo hodie periculo versemur. Scio enim difficile esse dictu utrum ea quae expectamus subsidia ad nos perventura unquam sint, an nos tantae hujus multitudinis obruti (oppressi) telis prius[1] simus perituri. Sed sive victuri sumus (467) sive morituri, hoc saltem pro certo habere ausim (149, i.), neminem nostrum commissurum esse (125, i.) ut illud parvi faciat, utrum cives nostri mortuis nobis gratiam sint habituri, an vivos contempturi, ut de una solum re deliberandum sit, quid faciendo (398) quid perferendo de communi patria optime simus merituri. Potest quidem fieri (64) ut hic manendo, his moenibus tecti ac conservati, saluti nostrae optime consulere possimus; quod consilium haud scio an tutius sit; sed nonnunquam accidit ut audacissima quaeque consilia sint tutissima, et ita hodie eventurum esse spero me vobis persuasurum esse.

[1] Prius, comparative, as the earlier of two events.

[TR1] "1. Rex" → "Rex".

No. 15.

1. Cur (quamobrem, p. 131, note)[TR1] tibi invideatur nemo est quin[TR2] (80) sciat.
2. Num (167) uni cuiquam[1] hosti unquam pepercisses, interrogavit.
3. Sperare se dixit (32) rem contra quam expectavisset eventuram esse.
4. Nonne inde venisti unde ego?
5. Ad summum (60) montem primus (62) pervenit, descendit ultimus (Intr. 107).
6. Multa (54) tacitus (61) cogitabat.
7. Negavit (33) se jam talem esse, qualis olim fuisset (93).
8. Quot adstarent (77) homines, tot (85) fuisse sententias respondit (32, b.).
9. Primus post hominum memoriam (59) hoc ausus fuisse (54) videris (43).
10. Has res se constituturum esse pollicitus (14) conticuit.
11. Terras multas, maria multa (49), juvenis (63) perlustravi, senex domi (312) maneo.
12. Domum (9) cum telo (8, b.) venit patrem tuum interfecturus; opportune accidit ut nemo (109) domi esset.
13. Gratias agere invitus (43) videbatur: sed gratiam eum habere (98, b.) certissimum est.
14. Gratiam mihi te debere nemo est quin sciat; relaturum esse gratiam nemo credit.
15. Qui olim te defendi, is (75) hodie accuso.
16. Adeo adstantium clamore perterritus est, ut interrogantibus respondere vix posset[2] (or potuerit, 113).
17. Et ego et tu (p. 47, note)[TR3] amicum optimum amisimus, quem in hac vita (16, b.) nunquam posthac[3] visuri (14, c.) sumus.
18. Mundum (16) casu factum esse, neque ego crediturus sum neque tu (p. 47, note).[TR4]
19. Utrum te amicum[4] esse mihi, an (159) inimicum velis, nescio.
20. Hoc eo consilio (107) feci, ut tibi placerem, magnopere igitur te ne irascaris rogo (118).
21. Ad me scripsit ne urbe exirem, sed casu accidit ut jam profectus essem.
22. Num eum deterriturus sim quominus amicis suis noceat, nescio.
23. Vereor ne urbem amiserimus: reliquum est ut videamus (125, g.) num eam (157) recipere possimus.
24. Abhinc tres menses urbs Veii a copiis Romanis (58) circumsessa est; jam diu obsidetur, brevi oppugnabitur, et periculum aiunt esse ne expugnetur.
25. Jam mutabatur (21) tempestas, et vim ventorum reformidabant nautae.
26. Cras otiosus (45) esse tacitus decrevi, sed haud scio an hoc fieri non possit.
27. Ex eo (p. 157, note)[TR5] quaesivi primum, num nefarium illud facinus commisisset; commisisse se (162) respondit; deinde (534, Obs.) cur id fecisset; tum quando (157, ii.), postremum quo telo.
28. Ad suos conversus (20), quando domum redituri essent quaesivit.
29. Quin felix (347, N.B.) iste sit dubitari non potest; beatum esse dictitantibus[5] (414) totus dissentio (61); aliud est beatum esse (98, b.) felicem aliud.
30. Postero die cum suis profectus, in insidias imprudens incidit; peropportune accidit ut ego ei auxilio (260, i.) venerim, et hostes aversos aggressus sim.
31. Et tibi (p. 47, note)[TR6] et illi persuasum fuisse manifestum est, ut vos decipientibus (73) crederetis.
32. Vereor ut eadem jam senex, quae juvenis, sentiat (84).
33. Quaeris a me num qualis sit (93) frater ejus, talis sit ipse (355, Obs. i.); invitus nego (162).
34. Vehementer eum obsecratus sum ut patrem moneret ne isti (338) fidem haberet.
35. Quum eum mihi credere (fidem habere) nolle intellegerem instare ut mecum iret destiti.[6]
36. Fac ad Romam venias, ut ambo Caesarem conveniamus.
37. Tam timidus fuit, tam abjectus, ut neminem (109) me ejus similem vidisse credam.
38. Tamdiu hic sum commoratus ut nunquam me abiturum esse credere incipiam (105).
39. Tam carus fuit amicis ut absentem (61) desiderare, praesentem admirari, nunquam desisterent.
40. Quid facerem? quo me verterem (150 and 20)? Vellem mihi adstares (149, i.), sed et tu (p. 47, note)[TR7] et amici mei aberatis.
41. Haec omnia enarrare longum est (153), sed e rebus gestis[7] (55) ejus unam non facere possum quin laudem.
42. Nolitote (140, note and 143), judices, talem me esse credere qualem hic me esse fingit.
43. Magni refert, utrum ab eis (72) qui poenis digni sunt, an (169) ab innocentibus, poenas sumatis.
44. Utrum me morti (or neci) destinaveris necne nescio, nec magni (310, iii.) refert.
45. Nonne illud (341) intellegis nullo modo posse fieri (125, f.), ut populi jura[8] ac libertas impune a te violentur.
46. Quaerenti mihi num a me (233) fraterni sceleris rationem reposcere vellet, velle se respondit (162).
47. Quaesivit ex me num eis opem ferre vellem, qui id agerent (77, Obs.) ut vexatam afflictamque patriam liberarent.
48. Ea secuta est caedes cujus similem nunquam antea videram; tanta atque talis, ut quae spectabam (or spectarem 447, Obs.) vix in animum revocare audeam.
49. Haec eo consilio locutus sum ut illi persuadeam (122, b.) ut tibi ignoscat, (or persuaderem ... ignosceret, 105 and note); utrum id facturus sit necne incertum est.
50. Effecit ut regi persuaderet ut hunc tantum errorem sibi condonaret.
51. Persaepe mihi contigit ut multorum scelerum in suspicionem venirem; absens et indicta causa (425) condemnatus sum antehac[9] nunquam (Intr. 92).
52. Potest fieri (64) ut cives tui, externa[10] dominatione (264) liberati, tibi (or ad te) imperium delaturi sint; illud duibtant num id accepturus sis.
53. Negavit (33) se unquam rempublicam attigisse, vel id egisse ut ad honores ullos (358) perveniret, vel dignitatem aut divitias adipisceretur (19).
54. Victorem te esse et felicissimum (see above, 29) video (32, b.), beatum esse non concedo.
55. Potui de horum hominum turpitudine multo (279) plura dicere (196, Obs.), sed nolo vel longus (42, ii.) esse vel vobis molestus.
56. Lenitate mea ac clementia semel ac saepius (533, c.) abusus est; absentem (61), maledictis me ac contumeliis oneravit.
57. Nostri milites vereor ne tam exercitatae multitudinis impetum sustinere nequiverint.
58. Ter cum exercitu tirone (349, Obs.) contra hostem progressus est; ter pedem rettulit; milites tandem dilapsi sunt ac diversi fugere (371, caution).
59. Tandem ei persuasum est ut innocentibus (5) et inermibus parceretur; sed diu id facere noluit.
60. Ad summam gloriam juvenis pervenit (19), ignominia senex immerito notatus est.
61. Ab eis qui amicos se esse simulabant circumventus deceptusque, jam (328, a.) eis qui ei consultum volebant fidem habere nequibat.
62. Paene incredibile (dictu) est quam raro mihi contigerit ut talem hominem tamque praeclarum (88) viderem.
63. Cavete ne liberi esse recusetis; id faciant timidi et qui mortem reformidant.
64. Quemadmodum interierit nunquam audivi; mortuum esse nemo est (16, b.) quin sciat.
65. Quum senex domum rediisset, multis civibus eisque optimis (56) carus factus est.
66. Tantum abest (124) ut eum oderim, ut ab inimicissimis ejus defensum velim (240, Obs.).
67. Fratrem tuum nunquam videre potui, quin patris mortui vultum in animum revocarem.
68. Facere non possum quin mirer (165) quam ob causam huc veneris.
69. Quam ob causam haec (54) mentitus esset, nemini unquam se confessurum esse juravit.
70. Paene incredibile est quam saepe sit monitus ne quid (109) hujusmodi faceret.
71. Adeo stultus fui, ut mihi paene persuasum fuerit (106) ut eo, unde profectus eram,[11] reverterer.
72. Nemo usquam potuit prudentius, nemo liberius, dicere (196, Obs.).
73. Ea quae fecisti potest fieri ut secundum leges (not legem, "a law,") sint, num e republica sint vehementer dubito.
74. Hujusmodi hominem num putas inhiberi posse quin vi utatur?
75. Rectum esse hoc atque honestum scio; utile sit necne (168), viderint sapientiores.
76. Civem te esse Romanum simulas (or fingis);[TR8] equidem facere non possum quin non modo peregrinum, sed unum te e militibus Carthaginiensibus esse suspicer.
77. Dubitari non potest quin reipublicae nocuerit; utrum casu hoc fecerit an consulto, ipse viderit.
78. Quid peteres (or ageres) ultimus intellexi; primus tibi id petenti obstabo.
79. Tum milites suum ipsorum ducem ad supplicium trahere jussit; inviti illi ("on their part," 11, d.) ac moesti jubenti paruerunt.
80. Vos adverso hosti obviam ite; ego in aversum et incautum impetum faciam.
81. Tellurem circa solem moveri (21, a.), nemo hodie est quin sciat; quid (48, d.) sit sol, et quale, et quantum, quaerunt philosophi.
82. Ut tu mihi consulturus esses nunquam veritus sum; illud erat periculum ne mutaretur (21, a.) fortuna.
83. Fratris tui adeo mutatus fuit vultus, ut vix scirem eundem esse hominem quem juvenis noram (or nossem, 447, Obs.).
84. Cras pugnaturi sumus; tu, si poteris, fac certamini intersis.
85. Quid facerem? quid dicerem? quo me verterem? subveniebat nemo; omnes me insanire videbantur credere.
86. Omnium sententiis absolutus est, idem ab omnibus condemnatus.
87. Pater tuus domo sua exire noluit; qui utinam (hic) hodie adesset.
88. Cras puto tempestatem mutatum iri (193, iv.); tu igitur fac hodie fretum trajicias.
89. Hujusmodi domino ne diutius pareamus; millies mori praestat, quam hanc tantam (88, Obs.) ignominiam perpeti.
90. Flentium plorantiumque vocibus tota urbs personabat (184); neminem crederes esse quin vel parentem vel pueros amisisset.
91. Tanto opere me ut inermibus parcerem obsecratus est, ut oranti non diutius resistere potuerim (113).
92. Quam rem cum mecum communicasset, a quodam fratris mei inimico caverem monuit.
93. Cui hoc monenti nihil me mihi metuere respondi, sed (amicorum) meorum saluti prospicere cupere.
94. Certior sum[TR9] factus, inquit, per exploratores meos te jamdiu hostibus frumentum suppeditare.
95. Vincula nobis ac mortem denuntiare videris: melius haud scio an fuerit saluti tuae prospicere.
96. Totam hanc rem tibi permisisse (128) dicitur; cui haud scio an nimis confisus fuerit.
97. Abhinc tres dies quando (157, ii.) huc venturus esses rogavi; nemo scire videbatur (183).
98. Patri tuo (or pater tuus) accidit eo die ut abesset; intra diem septimum rediturum se sperabat.
99. In naturae cognitione (not studio) filius tuus multum profecit, in eis rebus quae ad litteras spectant haud scio an multi eum aequalium superaverint.
100. Utrum tum temporis in republica versari, an litteris dare operam, maluerit, incertum est.

[1] Unus quisquam in (virtually) negative clauses corresponds to unus aliquis in positive (381). [TR: "380" → "381".]
[2] Posset is descriptive and continuous. He was, at that and for some time, unable. Potuerit, historical simply states the fact (183).
[3] Posthac with present, postea with other tenses, constantly answer to the English "again" with negatives and their equivalents.
[4] Of course amicus without te would be equally correct (42, ii.)
[5] Dictitare is often used for to "pretend," in the sense of "assert," i.e. to say something of questionable truth; fingere of what is false.
[6] Beware of cessavi.
[7] Res gestae is constantly used as a single substantive.
[8] Why would privilegia be wrong? See Latin Dictionary.
[9] Antehac with perfect, antea with pluperfect, "before this time," "before that time."
[10] Alienus is not "foreign," but "belonging to another."
[11] Essem would be equally good Latin. See 449.

[TR1] Footnote "In indirect..." to 174, a.
[TR2] "quid" → "quin".
[TR3] Footnote "For 'Caius and I,'..." to 26.
[TR4] Footnote "For 'Caius and I,'..." to 26.
[TR5] Footnote "The verb..." to 231.
[TR6] Footnote "For 'Caius and I,'..." to 26.
[TR7] Footnote "For 'Caius and I,'..." to 26.
[TR8] "fingis;" → "fingis);".
[TR9] "Certior cum..." → "Certior sum...".